Quỹ phụ huynh và ranh giới của sự tự nguyện

Những khoản thu mang tên tự nguyện

Theo ông Ngô Văn Thịnh, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ GD&ĐT, tính đến cuối tháng 9.2026, Bộ đã tiếp nhận khoảng 30 phản ánh, kiến nghị của cá nhân liên quan đến tình trạng lạm thu trong trường học.

Con số này chưa phản ánh đầy đủ thực tế, bởi không phải phụ huynh nào cũng phản ánh tới cơ quan quản lý. Nhiều khoản tiền được thỏa thuận trong phạm vi lớp học, mang danh nghĩa tự nguyện và không đi qua hệ thống tài chính của nhà trường nên khó phát hiện nếu không có người trực tiếp cung cấp thông tin.

Ban đại diện cha mẹ học sinh không được đặt ra khoản đóng góp bắt buộc. Ảnh minh hoạ

Phụ huynh một số trường cho biết, Ban đại diện cha mẹ học sinh lớp thông báo thu một khoản tiền theo học kỳ để phục vụ các hoạt động chung. Mức thu tùy từng lớp, từng trường. Trong những trường hợp phóng viên ghi nhận, có lớp thu 1 triệu đồng/học sinh/học kỳ.

Khoản tiền của học kỳ I dự kiến được sử dụng để tổ chức Trung thu, sinh nhật học sinh theo tháng hoặc theo quý, mua quà hoặc phần thưởng cho học sinh vào cuối học kỳ; đồng thời chuẩn bị quà tặng giáo viên vào các dịp 20.10, Ngày Nhà giáo Việt Nam 20.11 và Tết Dương lịch.

Sang học kỳ II, quỹ tiếp tục được sử dụng cho các hoạt động vào dịp Tết Nguyên đán, ngày 8.3, hội chợ Tết, sinh nhật học sinh, phần thưởng cuối năm và quà cảm ơn giáo viên. Nếu số tiền đã thu không đủ, phụ huynh có thể được đề nghị đóng thêm.

Theo phản ánh, có trường hợp khoản thu không được thông báo bằng văn bản hoặc trên nhóm chung của lớp mà chỉ được trao đổi miệng rồi phụ huynh nộp tiền ngay dưới hình thức tự nguyện. Việc chi tiêu cũng không kèm theo hóa đơn, chứng từ.

Cần phân biệt rõ mục đích của từng khoản chi. Những hoạt động dành cho học sinh như tổ chức Trung thu, sinh nhật, mua phần thưởng cuối học kỳ hoặc cuối năm có thể thuộc phạm vi hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh nếu được thống nhất trên cơ sở tự nguyện, có kế hoạch và bảo đảm công khai, minh bạch. Trong khi đó, việc sử dụng khoản đóng góp chung để mua quà tặng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên lại thuộc nhóm nội dung không được phép theo quy định mới.

Ở chiều ngược lại, không phải phụ huynh nào cũng phản đối việc có một khoản quỹ chung. Một số người cho rằng đóng góp để Ban đại diện cha mẹ học sinh thay mặt tổ chức hoạt động cho các con và chuẩn bị quà vào những dịp lễ khá thuận tiện.

“Nếu Ngày Nhà giáo Việt Nam mà không có món quà nào dành cho giáo viên, chúng tôi cũng thấy áy náy. Có quà chung của lớp thì phụ huynh cảm thấy yên tâm hơn”, một phụ huynh chia sẻ.

Tâm lý ấy phần nào lý giải vì sao việc thu quỹ và mua quà chung vẫn được duy trì như một thói quen tại một số lớp. Thay vì mỗi gia đình tự chuẩn bị, phụ huynh giao cho một đầu mối đại diện lo liệu, vừa thuận tiện vừa tránh cảm giác người có, người không trong những dịp được xem là cần thể hiện sự tri ân.

Đối với phần lớn phụ huynh, khoản đóng góp này không gây ảnh hưởng đáng kể đến tài chính gia đình. Tuy nhiên, với những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, đây vẫn có thể là một khoản phải cân nhắc. Quan trọng hơn, khả năng chi trả của số đông không thể là căn cứ để biến một khoản đóng góp tự nguyện thành mức thu chung đối với tất cả học sinh.

Sự thuận tiện hoặc đồng thuận của nhiều phụ huynh cũng không làm thay đổi nguyên tắc quản lý. Phụ huynh có thể tự mình bày tỏ tình cảm với giáo viên, nhưng Ban đại diện cha mẹ học sinh không thể lấy danh nghĩa tập thể để xác định mức tiền, thu của cả lớp rồi chi quà tặng giáo viên.

Thực tế cũng cho thấy trường học không nhất thiết phải dựa vào quỹ phụ huynh để duy trì hoạt động. Một Phó Hiệu trưởng trường THPT cho biết, trường không tổ chức thu, chi thông qua quỹ phụ huynh và không vận động các khoản xã hội hóa. Các khoản thu được thực hiện theo quy định; việc mua sắm, sửa chữa được cân đối từ nguồn ngân sách được cấp.

Tự nguyện phải là quyền lựa chọn

Ngày 28.9.2026, Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư số 81/2026/TT-BGDĐT quy định về Ban đại diện cha mẹ học sinh. Thông tư có hiệu lực từ ngày 15.11.2026, thay thế Thông tư số 55/2011/TT-BGDĐT.

Quy định mới xác định rõ Ban đại diện cha mẹ học sinh không được quy định mức đóng góp bắt buộc; không quy định mức đóng góp bình quân, mức tối thiểu, thời hạn đóng góp hoặc lập danh sách theo dõi việc đóng góp của cha mẹ học sinh.

Ban đại diện cũng không được thu, tiếp nhận, quản lý tiền hỗ trợ. Cha mẹ học sinh có thể trực tiếp hỗ trợ bằng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ hoặc thanh toán trực tiếp cho đơn vị cung cấp trên cơ sở tự nguyện, công khai và đúng mục đích. Nếu nguồn hỗ trợ không đủ, Ban đại diện phải điều chỉnh quy mô hoạt động, không được yêu cầu cha mẹ học sinh đóng bổ sung.

Tiền hoặc hiện vật hỗ trợ không được sử dụng để mua sắm cơ sở vật chất, trang thiết bị, chi cho hoạt động quản lý của nhà trường hoặc làm thù lao, phần thưởng, quà tặng cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên.

Những quy định này thu hẹp đáng kể khả năng hình thành một quỹ tiền mặt do Ban đại diện cha mẹ học sinh trực tiếp quản lý. Việc phụ huynh đồng thuận tổ chức một hoạt động cho học sinh không đồng nghĩa Ban đại diện được ấn định một khoản tiền rồi thu đồng loạt.

Ban đại diện không được quyên góp những khoản không phục vụ trực tiếp cho hoạt động của mình, trong đó có tiền bảo vệ cơ sở vật chất, bảo đảm an ninh nhà trường, trông coi phương tiện, vệ sinh lớp học, vệ sinh trường; khen thưởng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên; mua sắm máy móc, trang thiết bị, đồ dùng dạy học; sửa chữa, nâng cấp hoặc xây dựng công trình của nhà trường.

Như vậy, “tự nguyện” không chỉ là tên gọi do người tổ chức đặt cho khoản thu. Tính tự nguyện phải được thể hiện bằng quyền lựa chọn thực sự của từng phụ huynh: không có mức đóng mặc định, không bị nhắc tên, so sánh hoặc gây áp lực; không bị mặc nhiên coi là đã đồng ý chỉ vì đa số phụ huynh trong lớp biểu quyết thông qua.

Một quyết định của số đông có thể được sử dụng để thống nhất cách tổ chức hoạt động, nhưng không thể tạo ra nghĩa vụ tài chính đối với người không đồng ý hoặc không có điều kiện tham gia. Nếu một phụ huynh cảm thấy khó từ chối vì sợ con mình bị chú ý, bị tách khỏi hoạt động chung hoặc bản thân bị đánh giá là thiếu trách nhiệm, khoản đóng góp đó khó có thể được coi là hoàn toàn tự nguyện.

Việc thu bằng thỏa thuận miệng, không có biên nhận và không công khai chứng từ còn khiến trách nhiệm giữa nhà trường, Ban đại diện và phụ huynh trở nên mơ hồ. Khi có phản ánh, nhà trường có thể cho rằng đây là thỏa thuận riêng của cha mẹ học sinh; Ban đại diện cho rằng khoản tiền đã được tập thể đồng thuận; còn phụ huynh thường ngại đứng ra xác nhận vì con vẫn đang học tại lớp.

Theo ông Ngô Văn Thịnh, khi xảy ra lạm thu, hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan trực tiếp quản lý cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm. Những khoản thu không đúng quy định phải được làm rõ, xử lý và hoàn trả; tên cơ sở giáo dục để xảy ra vi phạm phải được công khai trong thời hạn ba ngày kể từ khi phát hiện.