Công nghệ số - không gian mới cho di sản

Lưu trữ di sản an toàn và lâu dài

Tại cuộc làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, phải coi dữ liệu lịch sử, văn hóa và di sản là một bộ phận cốt lõi của hạ tầng văn hóa quốc gia; đồng thời, yêu cầu thiết lập kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo hướng thống nhất, liên thông, có thể kiểm chứng và sử dụng lâu dài.

“Giá trị của bảo tàng phải được khẳng định ở khả năng lấy việc phục vụ con người làm giàu đời sống xã hội và trao truyền giá trị cho các thế hệ tương lai”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Trên thực tế, các bảo tàng cũng đang tích cực triển khai theo hướng này. Phó Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh Phạm Thị Thanh Mai cho biết, công nghệ số giúp số hóa, lưu trữ an toàn và lâu dài khối lượng lớn tư liệu, hiện vật quý, giảm thiểu rủi ro xuống cấp vật lý; đồng thời, công nghệ mở rộng không gian tiếp cận, không bị giới hạn bởi địa lý hay thời gian, đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế, đặc biệt là công chúng trẻ.

Đại biểu tham quan triển lãm “Những tấm gương bình dị mà cao quý” tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. Ảnh: HS

Bảo tàng Hồ Chí Minh hiện quản lý hơn 17 vạn tài liệu, hiện vật, hình ảnh và tư liệu quý về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công tác số hóa các bộ sưu tập đang được triển khai theo lộ trình khoa học và có trọng tâm. Bảo tàng ưu tiên số hóa các bộ sưu tập lõi, tư liệu giấy, ảnh, phim và âm thanh có giá trị đặc biệt, đồng thời xây dựng hệ thống phần mềm quản trị cơ sở dữ liệu hiện vật, ảnh tư liệu. Mục tiêu là quản lý thông tin chính xác, nhanh chóng, hỗ trợ tìm kiếm, khai thác, kiểm kê định kỳ và theo dõi lịch sử bảo quản.

Để việc số hóa vừa phục vụ bảo quản lâu dài, vừa tạo thuận lợi cho nghiên cứu và khai thác, bà Phạm Thị Thanh Mai cho rằng, yêu cầu quan trọng là chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế, bảo đảm tính xác thực và toàn vẹn dữ liệu, phân quyền truy cập chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa bảo quản vật lý và lưu trữ số dài hạn. Cùng với đó là đồng bộ dữ liệu với hệ thống chi nhánh để tạo nguồn thông tin thống nhất.

Tuy nhiên, số hóa di sản không phải quá trình đơn giản. Đối với những tư liệu có giá trị đặc biệt như giấy, ảnh, phim, file âm thanh hay hiện vật cần bảo quản nghiêm ngặt, việc tiếp cận và thao tác phải hết sức thận trọng. Tư liệu cũ dễ hư hỏng, trong khi hiện vật đòi hỏi điều kiện bảo quản khắt khe. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chuyên sâu về số hóa di sản chưa đầy đủ; hạ tầng lưu trữ và an ninh mạng cần được đầu tư liên tục; chi phí cho thiết bị chuyên dụng và duy trì dữ liệu dài hạn cũng khá cao...

Mở rộng không gian trải nghiệm

Từ số hóa tư liệu đến xây dựng bảo tàng số là một bước chuyển quan trọng, không chỉ thay đổi phương thức quản lý mà còn mở rộng không gian trưng bày, trải nghiệm và phục vụ công chúng. Bà Phạm Thị Thanh Mai cho biết, theo định hướng của Bảo tàng Hồ Chí Minh, bảo tàng số được phát triển trên hai trụ cột. Một mặt số hóa hoạt động vận hành và quản trị; mặt khác triển khai các hoạt động thuộc chức năng, nhiệm vụ của bảo tàng trên nền tảng số để phục vụ công chúng.

Các không gian trưng bày và trải nghiệm số được phát triển với bảo tàng 3D, bộ sưu tập trực tuyến, ứng dụng thuyết minh đa phương tiện, Audio Guide và mã QR. Website được nâng cấp theo hướng hiện đại, tích hợp đăng ký tham quan, bán vé online, Museum Shop trực tuyến và các nội dung truyền thông giàu tương tác. Qua mạng xã hội và các kênh số, di sản văn hóa nói chung, di sản Hồ Chí Minh nói riêng có thể đến gần công chúng mọi lúc, mọi nơi, tạo trải nghiệm cá nhân hóa, chân thực và giàu cảm xúc.

Bảo tàng 3D giới thiệu trưng bày chuyên đề "Người đi tìm hình của nước"

Bảo tàng số có không gian mở 24/7, không bị giới hạn về địa lý, kết hợp giữa thực và ảo, đồng thời có khả năng thu thập phản hồi theo thời gian thực để không ngừng hoàn thiện nội dung và chất lượng phục vụ. Điều này mở ra khả năng tiếp cận rộng hơn với nhiều nhóm công chúng. Học sinh, sinh viên có thể tiếp cận qua website, fanpage, video, podcast và các bộ sưu tập trực tuyến phục vụ học tập, nghiên cứu. Công chúng ở xa, kiều bào và bạn bè quốc tế có thể tham quan bảo tàng ảo 3D.

Để một người không trực tiếp đến bảo tàng vẫn có được trải nghiệm sâu sắc, chính xác và giàu cảm xúc, theo bà Phạm Thị Thanh Mai, nội dung cần được xây dựng chân thực dựa trên tư liệu gốc, kết hợp hình ảnh, âm thanh và lời kể lịch sử. Hành trình tham quan ảo được thiết kế logic, có thuyết minh chuyên sâu và tương tác hỏi đáp. Công cụ đo lường giúp cá nhân hóa trải nghiệm theo độ tuổi và nhu cầu. Cùng với đó, việc liên kết với các trường học để tổ chức các chương trình giáo dục số định kỳ sẽ góp phần giúp di sản Hồ Chí Minh trở nên gần gũi và sống động hơn.

Mục tiêu kép mà Bảo tàng Hồ Chí Minh hướng tới là bảo tồn tốt hơn di sản vật thể và phi vật thể, đồng thời đưa di sản Hồ Chí Minh đến gần hơn với công chúng Việt Nam và bạn bè quốc tế, góp phần lan tỏa tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh sâu rộng trong kỷ nguyên số.

Từ thực tiễn của Bảo tàng Hồ Chí Minh có thể thấy, công nghệ số đang mở ra không gian mới cho di sản, giúp di sản được bảo tồn tốt hơn, được tiếp cận rộng hơn và quan trọng nhất là tiếp tục có sức sống trong đời sống đương đại.