Công nghệ và trí tuệ nhân tạo - Chìa khóa thành công của tổng điều tra kinh tế 2026

Bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê, Bộ Tài chính nhấn mạnh về vai trò, vị trí của tổng điều tra kinh tế 2026. (Ảnh có sử dụng yếu tố AI)

Với 50 loại phiếu điều tra khác nhau, tổng điều tra kinh tế 2026 tập trung nhận dạng, phân loại đơn vị điều tra với các nhóm: điều kiện sản xuất kinh doanh (lao động, tài sản, nguồn vốn); kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị điều tra, ứng dụng khoa học công nghệ và các thông tin chuyên đề chuyên sâu.

Hoạt động tổng điều tra mở rộng thu thập thông tin Tổ hợp tác và cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể kinh doanh trực tuyến (online) so với các kỳ Tổng điều tra trước đây, nội dung điều tra mở rộng về chuyển đổi số, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và thực hiện điều tra lập bảng kê cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể trước khi thu thập thông tin chính thức.

Vừa mới đây, công tác tổng kết hoạt động tổng điều tra đã được tổ chức quy mô cả nước và trọng thể. Nhân dịp này, phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) Nguyễn Thị Hương, Ủy viên Ban chỉ đạo Tổng điều tra kinh tế 2026 Trung ương, Tổ trưởng Tổ thường trực tổng điều tra kinh tế 2026.

Nguồn: Cục Thống kê (Bộ Tài chính).

Phóng viên: Có thể thấy, Tổng điều tra kinh tế năm 2026 là cuộc điều tra có quy mô đặc biệt lớn và vô cùng quan trọng. Xin bà cho biết mục đích cốt lõi và ý nghĩa chiến lược của cuộc tổng điều tra lần này đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước? Bà có thể chia sẻ thêm về thuận lợi, khó khăn, thách thức của tổng điều tra lần này?

Bà Nguyễn Thị Hương: Cuộc Tổng điều tra kinh tế năm 2026 nhằm mục đích đánh giá toàn diện sự phát triển của các cơ sở kinh tế về quy mô, lao động và kết quả sản xuất kinh doanh; đồng thời đo lường mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong nền kinh tế. Những dữ liệu thu thập được là cơ sở pháp lý và khoa học để biên soạn các chỉ tiêu thống kê quốc gia, đặc biệt là GDP và GRDP.

Từ đó, giúp xây dựng cơ sở dữ liệu chuyển đổi năm gốc và thiết lập dàn mẫu tổng thể phục vụ cho các cuộc điều tra chọn mẫu giai đoạn tiếp theo.

Quá trình triển khai tổng điều tra chúng tôi có cả thuận lợi và thách thức song hành. Theo đó, về mặt thuận, sự chỉ đạo, điều hành, hướng dẫn hiệu quả với hệ thống cơ quan ngành dọc từ Trung ương tới cơ sở, đội ngũ điều tra viên, giám sát viên được đào tạo bài bản, thông thạo địa bàn.

Thêm vào đó, hệ thống cơ quan thống kê thực hiện thống nhất, đa dạng, phù hợp, góp phần vào thành công của tổng điều tra. Đặc biệt, công tác tuyên truyền được các địa phương chú trọng thực hiện thông qua nhiều hình thức và theo kế hoạch chi tiết.

Đồng thời, công tác kiểm tra, giám sát huy động được sự vào cuộc của cơ quan liên quan tại địa phương, đặc biệt có sự hỗ trợ của ngành Thuế, Công an cấp tỉnh, cơ sở cùng sự phối hợp, hỗ hợ của bộ, ban, ngành trong quá trình thu thập thông tin.

Cục trưởng Nguyễn Thị Hương báo cáo kết quả sơ bộ tại Hội nghị tổng kết tổng điều tra kinh tế năm 2026 vừa diễn ra tại Hà Nội và trực tuyến qua các điểm cầu của các địa phương. (Ảnh: MINH ĐỨC)

Cũng phải thắng thắn nhìn nhận còn khó khăn, thách thức. Chúng ta đều biết rằng, tổng điều tra triển khai trong bối cảnh địa phương tiếp tục kiện toàn chính quyền 2 cấp, nhiều thay đổi về tổ chức bộ máy. Giai đoạn thu thập thông tin bảng kê gặp khó khăn do lúc này Ban Chỉ đạo cấp tỉnh, cấp xã chưa thành lập (tháng 10-11/2025).

Thách thức lớn nhất là yêu cầu đẩy nhanh tiến độ để sớm công bố kết quả Tổng điều tra đòi hỏi công tác chuẩn bị, tổ chức triển khai cần có sự thay đổi kịp thời để đáp ứng về thời gian và bảo đảm chất lượng dữ liệu. Nhiều chủ cơ sở còn e ngại cung cấp thông tin về doanh thu, chi phí cho điều tra viên thống kê. Mặt khác, vẫn còn những doanh nghiệp không thể tìm thấy để thu thập thông tinmặc dù có trong hệ thống quản lý thuế.

Phóng viên: Với quy mô bao phủ hơn 6 triệu đơn vị điều tra, công tác thu thập thông tin đã được phân kỳ và triển khai cụ thể như thế nào tại các địa phương để bảo đảm không bỏ sót đối tượng, thưa bà?

Bà Nguyễn Thị Hương: Để bảo đảm tính chính xác và khoa học, chúng tôi đã chia tiến trình thu thập thông tin trực tiếp làm 2 giai đoạn chính:

Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trao tặng Bằng khen cho các tập thể và cá nhân có thành tích xuất sắc trong tổng điều tra kinh tế năm 2026. (Ảnh: HNV)

Giai đoạn 1 (từ ngày 5/1 đến 10/3/2026): Tập trung thu thập thông tin của hơn 5,25 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể, hơn 52.000 cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng và gần 8.000 tổ hợp tác.

Giai đoạn 2 (từ ngày 1/3 đến 30/4/2026): Tiến hành thu thập thông tin đối với hơn 1,22 triệu doanh nghiệp, hợp tác xã; 3,3 nghìn đơn vị sự nghiệp ngoài công lập; 11,6 nghìn hội, hiệp hội, tổ chức phi chính phủ nước ngoài được cấp phép hoạt động tại Việt Nam; hơn 1,6 nghìn chi nhánh, văn phòng đại diện của doanh nghiệp.

Việc chia giai đoạn thu thập thông tin giúp phân bổ nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ và phù hợp với kỳ dữ liệu của các đơn vị cung cấp thông tin. Ví dụ đối với doanh nghiệp đến thời điểm thu thập thông tin doanh nghiệp mới có thông tin sau khi làm báo cáo quyết toán để kê khai vào phiếu điều tra.

Nguồn: Cục Thống kê, Bộ Tài chính.

Phóng viên: Vậy bà có thể thông tin về một số điểm mới làm nên khác biệt của Tổng điều tra kinh tế 2026 lần này?

Bà Nguyễn Thị Hương: Quá trình triển khai tổng điều tra kinh tế 2026 lần này có khá nhiều điểm mới tiêu biểu, trong đó phải kể đến việc ứng dụng công nghệ thông tin, cụ thể là trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm xác định mã ngành, bản đồ số theo dõi tiến độ, tăng cường khai thác, sử dụng dữ liệu hành chính.

Việc tăng cường khai thác tối đa dữ liệu hành chính để giảm tối đa thông tin cần thu thập như dữ liệu của ngành thuế, dữ liệu đăng ký kinh doanh, dữ liệu ngành Hải Quan góp phần rất lớn vào thành công của Tổng điều tra. Dữ liệu hành chính được Cục Thống kê tính hợp vào dữ liệu Tổng điều tra để kiểm tra các thông tin thu thập và tổng hợp các chỉ tiêu đầu ra của cuộc Tổng điều tra.

Đẩy mạnh công tác phối hợp giữa các ngành trong thực hiện Tổng điều tra, Ban Chỉ đạo trung ương và Ban Chỉ đạo các cập xây dựng kế hoạch và phân công rõ trách nhiệm cho các ngành trong thực hiện Tổng điều tra bảo đảm công tác triển khai được liền mạch và nhịp nhàng.

Phân công các thành viên Ban Chỉ đạo thực hiện công tác chỉ đạo trực tiếp tại các địa phương nhằm quán triệt việc thực hiện thống nhất và tuân thủ các quy định của phương án điều tra, quy trình thực hiện Tổng điều tra trên cả nước.

Song song là đổi mới phương thức thực hiện, rút ngắn thời gian triển khai. Cụ thể, giai đoạn 1 từ 5/1 đến 10/3/2026, rút ngắn thời gian điều tra 20 ngày. Sang giai đoạn 2, từ 1/3 đến 30/4/2026, ngày rút ngắn thời gian triển khai 4 tháng – một con số kỷ lục đáng nhớ của ngành thống kê chúng tôi.

Doanh nghiệp đang là lực lượng chủ đạo và động lực của nền kinh tế. (Ảnh: KIM DUNG)

Phóng viên: Ứng dụng công nghệ thông tin được đánh giá là điểm nhấn tạo nên sự đột phá của kỳ Tổng điều tra này. Bà có thể chia sẻ rõ hơn về những công nghệ mới đã được áp dụng?

Bà Nguyễn Thị Hương: Đúng vậy, ứng dụng công nghệ thông tin là một trong những điểm mới nổi bật nhất. Chúng tôi hoàn toàn loại bỏ phiếu giấy, thay vào đó thu thập thông tin bằng phiếu điện tử Webform và phỏng vấn trực tiếp bằng thiết bị di động (CAPI).

Đặc biệt, lần đầu tiên trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng để tự động xác định mã ngành kinh tế; kết hợp cùng bản đồ số để theo dõi, cập nhật tiến độ điều tra theo thời gian thực. Ứng dụng công nghệ thông tin xuyên suốt toàn bộ quy trình Tổng điều tra, từ chuẩn bị, thu thập, kiểm tra, giám sát trực tuyến, xử lý, nghiệm thu đến phổ biến kết quả đã giúp nâng cao tối đa chất lượng và tính minh bạch của dữ liệu.

Các ứng dụng về giám sát, kiểm tra dữ liệu được tích hợp vào ngay từ khâu chuẩn bị và khâu thu thập thông tin giúp điều tra viên, giám sát viên nhận diện được ngay những lỗi và vấn đề bất cập đối với dữ liệu thu thập để có những điều chỉnh phù hợp.

Phóng viên: Bên cạnh những thuận lợi từ hạ tầng công nghệ và sự phối hợp liên ngành, ngành thống kê đã phải đối mặt và vượt qua những khó khăn gì trong quá trình thực hiện?

Bà Nguyễn Thị Hương: Như đã chia sẻ ở ngay phần đầu của cuộc trao đổi này liên quan tới thuận lợi và thách thức. Để làm rõ ý hơn, cũng phải khẳng định lại rằng, khó khăn lớn nhất là rút ngắn thời gian điều tra giai đoạn 1 xuống 20 ngày và rút ngắn thời gian điều tra giai đoạn 2 xuống 4 tháng để sớm công bố kết quả, tạo áp lực tiến độ rất lớn cho địa phương.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận các cơ sở cá thể gặp e ngại khi khai báo doanh thu, chi phí; hay tình trạng một số doanh nghiệp có trên hệ thống thuế nhưng thực tế địa bàn không tìm thấy. Tuy nhiên, nhờ sự phối hợp chặt chẽ của Bộ Công an, ngành Thuế cùng sự quyết liệt của Ban Chỉ đạo các cấp, chúng tôi đã rà soát kỹ lưỡng và hoàn thành công tác nghiệm thu dữ liệu đúng hạn vào ngày 15/6/2026.

Phóng viên: Từ thực tiễn tổ chức thành công cuộc Tổng điều tra năm 2026, Ban Chỉ đạo rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu nào cho các kỳ điều tra thống kê tiếp theo?

Bà Nguyễn Thị Hương: Chúng tôi đúc rút được 5 bài học kinh nghiệm cốt lõi:

Thứ nhất, chỉ đạo điều hành phải thống nhất, quyết liệt và xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương.

Thứ hai, sự phối hợp liên ngành hiệu quả. Minh chứng là sự vào cuộc, hỗ trợ chặt chẽ của các bộ, ngành (như Bộ Tài chính, Bộ Công an, Bộ Nội vụ) là nhân tố quyết định thành bại.

Thứ ba, công tác kiểm tra, giám sát phải thực hiện đồng thời, song hành cả trực tiếp và trực tuyến trong suốt quá trình thu thập thông tin để phát hiện, sửa lỗi ngay từ cơ sở.

Thứ tư, tuyên truyền được triển khai liên tục, đa dạng các hình thức (báo chí, bảng LED, mạng xã hội, infographic...) để người dân và doanh nghiệp hiểu rõ quyền, nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực. Đáng chú ý, theo tổng hợp báo cáo kết quả triển khai, đã có 1.078 tin, bài tuyên truyền trên phát thanh, truyền hình; 246 tin, bài tuyên truyền trên báo, tạp chí; 1.055 tin, bài trên website địa phương; 1.849 lượt tuyên truyền trên bảng LED; 15.000 sổ tay hướng dẫn tuyên truyền; 22.000 infographic điện tử tuyên truyền.

Thứ năm, ứng dụng công nghệ thông tin là khâu rất quan trọng khi tiếp tục hiện đại hóa, khai thác tối đa dữ liệu hành chính sẵn có và nâng cao năng lực ứng dụng AI, bản đồ số để tối ưu hóa nguồn lực.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà về cuộc trao đổi thẳng thắn và ý nghĩa này!