Công nghiệp hỗ trợ trước ngưỡng cửa chuỗi cung ứng xanh

Chính sách mở đường cho công nghệ và chuyển đổi xanh

Áp lực này đến trực tiếp từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) hiện là lực lượng đang đóng góp khoảng 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu và giữ vai trò dẫn dắt trong nhiều ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam. Khi các tập đoàn đa quốc gia đồng loạt siết chặt tiêu chuẩn phát thải, truy xuất nguồn gốc và tiêu chí ESG, yêu cầu đặt ra cho doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, trở nên khắt khe hơn bao giờ hết.

Muốn tham gia chuỗi cung ứng FDI, doanh nghiệp Việt không thể chỉ làm gia công đơn giản

Trong bối cảnh đó, ngày 14/7/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 205/2025/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 111/2015/NĐ-CP về phát triển công nghiệp hỗ trợ, có hiệu lực từ ngày 1/9/2025. Điểm nhấn đáng chú ý của nghị định là việc bổ sung nhiều chính sách hỗ trợ ứng dụng và chuyển giao công nghệ (yếu tố nền tảng để doanh nghiệp nâng cấp năng lực sản xuất).

Theo quy định, các tổ chức, cá nhân nghiên cứu, đổi mới và hoàn thiện công nghệ để sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ thuộc danh mục ưu tiên sẽ được tiếp cận ưu đãi từ Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia, Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, Chương trình quốc gia phát triển công nghệ cao cùng các cơ chế hỗ trợ khác. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ “nút thắt công nghệ” - điểm yếu cố hữu của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

PGS.TS Nguyễn Đức Hiển, chuyên gia kinh tế công nghiệp nhận định, Nghị định 205 cho thấy Nhà nước đã nhìn thẳng vào vấn đề cốt lõi. Muốn tham gia chuỗi cung ứng FDI, doanh nghiệp Việt không thể chỉ làm gia công đơn giản, mà phải đầu tư công nghệ, kiểm soát chất lượng và tiến tới sản xuất xanh. Chính sách lần này tạo dư địa, nhưng doanh nghiệp phải chủ động bước vào cuộc chơi.

Thực tế cho thấy, nhiều tập đoàn FDI tại Việt Nam đã đặt ra lộ trình giảm phát thải rõ ràng cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Không ít doanh nghiệp trong nước dù có năng lực kỹ thuật nhưng vẫn bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp chỉ vì chưa đáp ứng yêu cầu về năng lượng tái tạo hoặc báo cáo phát thải carbon.

Ông Trần Văn Nam, Giám đốc doanh nghiệp cơ khí chính xác tại Bắc Ninh (nhà cung ứng cấp 2 cho ngành điện tử) chia sẻ, khách hàng FDI không chỉ đòi hỏi về giá và chất lượng như trước, mà yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh tỷ lệ sử dụng điện xanh, có kế hoạch giảm phát thải và tuân thủ tiêu chuẩn môi trường. Nếu không chuyển đổi, nguy cơ mất đơn hàng là hiện hữu. Doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái và cải tiến dây chuyền để tiết kiệm năng lượng. Chi phí ban đầu tăng lên, nhưng đổi lại là khả năng giữ được hợp đồng dài hạn và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Cơ hội lớn nhưng không dành cho sự chậm trễ

Bước sang giai đoạn mới, trước những yêu cầu ngày càng khắt khe từ khối doanh nghiệp FDI, Việt Nam đang đứng trước một “cửa sổ cơ hội” hiếm có. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, các tập đoàn đa quốc gia có xu hướng tìm kiếm đối tác tại chỗ để giảm rủi ro. Tuy nhiên, cơ hội chỉ dành cho những doanh nghiệp đủ năng lực đáp ứng tiêu chuẩn mới.

Theo các chuyên gia, nếu tận dụng tốt giai đoạn này, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam có thể nâng tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng giá trị gia tăng trong nước và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu linh kiện. Ngược lại, nếu chậm chuyển đổi, doanh nghiệp nội sẽ bị mắc kẹt ở nấc thang thấp nhất của chuỗi giá trị, trong khi lợi ích lớn nhất tiếp tục thuộc về khu vực FDI.

Doanh nghiệp Việt cần tăng tốc đầu tư công nghệ, kiểm soát chất lượng và tiến tới sản xuất xanh

Ông Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế cảnh báo, khối FDI đóng góp lớn cho GDP, xuất khẩu và việc làm, nhưng giá trị lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Muốn thay đổi điều này, công nghiệp hỗ trợ phải được nâng cấp thực chất, đặc biệt là năng lực công nghệ và tiêu chuẩn xanh.

Nghị định 205/2025/NĐ-CP được đánh giá là đã mở đường, song thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi. Doanh nghiệp cần tiếp cận thông tin chính sách, mạnh dạn đầu tư dài hạn, trong khi các cơ quan quản lý cần bảo đảm cơ chế hỗ trợ đủ nhanh và đủ thực chất.

Về phía doanh nghiệp, chuyển đổi xanh không chỉ để đáp ứng FDI, mà còn là bước chuẩn bị cho các rào cản thương mại mới như thuế carbon, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay các tiêu chuẩn ESG ngày càng phổ biến trên thị trường quốc tế.

Trong giai đoạn mới, áp lực từ các doanh nghiệp FDI đang đặt ra yêu cầu cấp bách: Việt Nam phải hành động nhanh hơn để không đứng ngoài chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp nào chuyển đổi sớm sẽ nắm lợi thế cạnh tranh, đồng thời góp phần định hình nền công nghiệp Việt Nam theo hướng hiện đại, bền vững và thân thiện với môi trường. Cơ hội đã mở, nhưng sẽ không chờ đợi sự chậm trễ.

Đức Hiền