Công nghiệp văn hóa cần thêm những cú hích mới

Các diễn giả chia sẻ tại phiên thảo luận “Khơi thông nguồn lực để phát triển công nghiệp văn hóa” diễn ra chiều 5.6

Trong tiến trình xây dựng công nghiệp văn hóa trở thành một ngành kinh tế quan trọng, câu chuyện về nguồn lực luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Nguồn lực ấy không chỉ là vốn đầu tư, cơ sở hạ tầng hay công nghệ, mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa, nguồn nhân lực sáng tạo và những cơ chế đủ linh hoạt để khơi dậy sức sáng tạo của xã hội.

Những vấn đề này đã được nhiều chuyên gia, nhà quản lý, cơ sở đào tạo và người hoạt động thực tiễn phân tích tại phiên thảo luận “Khơi thông nguồn lực để phát triển công nghiệp văn hóa”, diễn ra chiều 5.6 trong khuôn khổ Hội thảo khoa học “Phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số”, do Báo Văn Hóa chủ trì,phối hợp cùng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM tổ chức.

Các ý kiến cho thấy, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa, song vẫn còn không ít điểm nghẽn cần tháo gỡ nếu muốn tạo ra bước phát triển đột phá trong giai đoạn mới.

Nhiều lợi thế nhưng chưa tạo được cú hích

Mở đầu phiên thảo luận, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, Việt Nam có nhiều cơ sở để sẵn sàng cho sự phát triển mạnh mẽ hơn của các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo bà, lợi thế đầu tiên là nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, đa dạng, được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng.

PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương chia sẻ tại phiên thảo luận

Bên cạnh đó, Việt Nam đang ở giai đoạn có cơ cấu dân số vàng. Lực lượng lao động trẻ, đặc biệt nhóm tuổi từ 15-35 tuổi, chính là lực lượng sáng tạo chủ lực của các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là nguồn nhân lực giàu năng lượng, nhanh nhạy với công nghệ và sẵn sàng tiếp nhận những xu hướng mới.

Ngoài ra, sự phát triển của hạ tầng công nghệ và quá trình chuyển đổi số trong những năm gần đây cũng mở ra nhiều cơ hội để các sản phẩm văn hóa tiếp cận công chúng rộng hơn, vượt qua những giới hạn truyền thống về không gian và thời gian.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, việc có lợi thế không đồng nghĩa với việc tự động tạo ra sự bứt phá. “Chúng ta đang ở trạng thái sẵn sàng nhưng chưa thực sự tạo được cú hích”, bà nhận định.

Điều khiến công nghiệp văn hóa chưa phát triển tương xứng với tiềm năng nằm ở những điểm nghẽn về thể chế và cơ chế vận hành. Theo chuyên gia, sức sáng tạo hiện nay tập trung chủ yếu trong cộng đồng sáng tạo và giới trẻ, nhưng hệ thống chính sách vẫn chưa thực sự theo kịp để tạo điều kiện cho nguồn lực này phát huy hết khả năng.

Một thực tế được bà chỉ ra là trong khi nhiều lĩnh vực như giao thông, y tế hay giáo dục đã hình thành những cơ chế đầu tư tương đối rõ ràng thì đầu tư cho văn hóa vẫn còn nhiều lúng túng. Không chỉ là câu chuyện thiếu nguồn lực, vấn đề còn nằm ở việc sử dụng nguồn lực như thế nào để hiệu quả.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, cần giải quyết bài toán phân bổ nguồn lực hợp lý giữa khu vực công và khu vực tư; đồng thời tạo môi trường thuận lợi để các cá nhân, doanh nghiệp sáng tạo có thể tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển công nghiệp văn hóa.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Một điểm nghẽn khác được Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đề cập là chất lượng nguồn nhân lực. Hiện nay, hệ thống giáo dục, đào tạo và nghiên cứu về công nghiệp văn hóa ở Việt Nam vẫn chưa thực sự đáp ứng yêu cầu phát triển. Nhiều lĩnh vực còn thiếu đội ngũ giảng viên, chuyên gia được đào tạo bài bản, dẫn tới khoảng trống trong đào tạo nhân lực chất lượng cao.

“Muốn tạo ra thay đổi, phải đầu tư cho nguồn nhân lực, cho giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn. Đây là điều kiện rất quan trọng để hình thành đội ngũ sáng tạo trong tương lai”, bà Nguyễn Thị Thu Phương nhấn mạnh.

Đào tạo nghệ sĩ vẫn còn nhiều rào cản

Nguồn nhân lực được xem là yếu tố quyết định đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, đào tạo nguồn nhân lực trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục đang trở thành thách thức lớn đối với các cơ sở giáo dục.

PGS.TS. Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM cho biết, trường không chỉ đào tạo ngành quản lý văn hóa mà còn đào tạo nhiều lĩnh vực thuộc hệ sinh thái công nghiệp văn hóa như du lịch, bảo tàng, xuất bản, phát hành, truyền thông văn hóa...

PGS.TS. Lâm Nhân chia sẻ về định hướng đào tạo nguồn nhân lực cho công nghiệp văn hóa

Theo ông, chương trình đào tạo hiện nay vẫn được rà soát, cập nhật thường xuyên. Tuy nhiên, tốc độ phát triển của công nghệ số khiến việc cập nhật kiến thức trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

“Công nghệ hiện nay thay đổi từng tháng, thậm chí từng tuần. Trong khi chương trình đào tạo dù có cải tiến thường xuyên cũng khó có thể theo kịp hoàn toàn tốc độ phát triển đó”, PGS.TS. Lâm Nhân cho biết.

Chính vì vậy, nhà trường đang chuyển mạnh sang định hướng đào tạo khả năng thích ứng thay vì chỉ cung cấp kiến thức chuyên môn thuần túy.

Theo ông Lâm Nhân, điều quan trọng nhất hiện nay là hình thành cho sinh viên tư duy đổi mới, tư duy cập nhật và tinh thần học tập suốt đời. Đây sẽ là nền tảng để người học có thể tự làm mới mình trước những thay đổi liên tục của thị trường lao động.

Cùng với chương trình đào tạo chính khóa, nhà trường cũng tăng cường các khóa tập huấn chuyên đề với sự tham gia của chuyên gia, doanh nghiệp và những người đang hoạt động thực tiễn trong ngành. “Đào tạo thích ứng là hướng đi bắt buộc nếu muốn thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và thực tiễn”, PGS.TS Lâm Nhân nhấn mạnh.

TS. Phạm Huy Quang, Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM chia sẻ một số khó khăn trong công tác đào tạo

Nếu các ngành công nghiệp văn hóa nói chung đang đối mặt với thách thức về công nghệ thì lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn và điện ảnh lại có thêm những khó khăn rất đặc thù.

TS. Phạm Huy Quang, Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM cho rằng, hiện nay điện ảnh và sân khấu Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Nhiều sân khấu tại TP.HCM luôn trong tình trạng kín khán giả, trong khi điện ảnh Việt Nam những năm gần đây cũng gia tăng đáng kể thị phần trong nước.

Tuy nhiên, ở những sân chơi quốc tế lớn, nghệ thuật Việt Nam vẫn còn khoảng cách nhất định. “Chúng ta cần cạnh tranh ở những lĩnh vực cao hơn như các liên hoan phim quốc tế lớn hay các đấu trường nghệ thuật chuyên nghiệp trên thế giới”, TS. Phạm Huy Quang nói.

Để làm được điều đó, yếu tố quyết định vẫn là con người.

Theo TS. Phạm Huy Quang, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là việc mời nghệ sĩ tham gia giảng dạy trong các cơ sở đào tạo nghệ thuật.

Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM cho rằng, thực tế cho thấy sinh viên rất cần được học từ những nghệ sĩ có nhiều kinh nghiệm nghề nghiệp. Tuy nhiên, quy định hiện hành yêu cầu giảng viên đại học phải có trình độ từ thạc sĩ trở lên, trong khi nhiều nghệ sĩ nổi tiếng có được danh hiệu nghề nghiệp mà đôi khi không có học vị phù hợp theo quy định.

“Về hiệu quả đào tạo thì nghệ sĩ có thể mang lại rất nhiều giá trị thực tiễn cho sinh viên. Nhưng về mặt quy định, việc sử dụng nghệ sĩ trong giảng dạy vẫn còn gặp khó khăn”, ông chia sẻ.

Bên cạnh đó, nhiều ngành đào tạo mới đang rất cần thiết cho thị trường lao động nhưng khó mở do không đáp ứng yêu cầu về đội ngũ giảng viên trình độ tiến sĩ.

Theo ông Quang, các lĩnh vực như sản xuất phim, lý luận phê bình điện ảnh hay lý luận phê bình sân khấu đều đang thiếu nhân lực, song việc mở ngành đào tạo mới vẫn gặp nhiều trở ngại.

Từ thực tiễn đào tạo, TS. Phạm Huy Quang cho rằng việc xây dựng nguồn nhân lực cho công nghiệp văn hóa không thể chỉ bắt đầu từ bậc đại học.

Ông đề xuất cần đưa nghệ thuật đến gần hơn với học sinh ngay từ bậc phổ thông thông qua các chương trình như điện ảnh học đường, sân khấu học đường. Khi trẻ em được tiếp xúc với nghệ thuật từ sớm, các em sẽ hình thành khả năng thưởng thức và tình yêu đối với văn hóa nghệ thuật, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Cần thêm các quỹ hỗ trợ, đầu tư cho sáng tạo công nghiệp văn hóa

Ở góc độ người trực tiếp sáng tạo và sản xuất sản phẩm văn hóa, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cho rằng công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có tính chất đặc biệt và cần được nhìn nhận khác với những ngành kinh tế thông thường.

Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng chia sẻ tại phiên thảo luận

Theo ông, đầu tư cho văn hóa không phải là câu chuyện có thể nhìn thấy kết quả ngay lập tức. Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cho rằng bản thân ngành văn hóa không phải lúc nào cũng tạo ra lợi nhuận trực tiếp lớn. Tuy nhiên, giá trị mà nó mang lại cho hình ảnh quốc gia và các lĩnh vực kinh tế khác là rất đáng kể.

Đạo diễn dẫn chứng kinh nghiệm của Hàn Quốc khi điện ảnh, âm nhạc và các sản phẩm văn hóa đã góp phần thay đổi hình ảnh quốc gia, đồng thời tạo động lực cho xuất khẩu, du lịch và nhiều ngành kinh tế khác.

Theo ông, muốn phát triển công nghiệp văn hóa trước hết phải có nhận thức đúng về vai trò của văn hóa. Đây không phải lĩnh vực phụ trợ mà là một trong những nền tảng quan trọng của phát triển bền vững.

Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của con người. Theo ông, cần hình thành các quỹ hỗ trợ cho nghệ sĩ, cho người trẻ sáng tạo và cho hoạt động đào tạo. Một trong những giải pháp cần thiết là tạo điều kiện để nghệ sĩ đến trường học, giao lưu với học sinh, giúp các em hiểu hơn về nghề nghiệp và giá trị của hoạt động sáng tạo.

Ông cũng đề xuất xây dựng các quỹ học bổng, quỹ du học dành cho những tài năng trẻ trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Việc học tập ở nước ngoài không chỉ giúp tiếp cận kiến thức mới mà còn tạo cơ hội kết nối với môi trường sáng tạo quốc tế.

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện thuận lợi hơn để các đoàn làm phim, các dự án văn hóa quốc tế đến Việt Nam hoạt động. Đây là cơ hội để lực lượng lao động trong nước vừa có việc làm, vừa được tiếp cận quy trình làm việc chuyên nghiệp và các tiêu chuẩn quốc tế.

Theo ông, môi trường sáng tạo cũng cần cởi mở hơn với các thử nghiệm mới. “Văn hóa không chỉ là gìn giữ mà còn là sáng tạo. Muốn có cái mới thì phải chấp nhận thử nghiệm. Trong quá trình đó có thể có thành công và cũng có thể có thất bại, nhưng đó là điều cần thiết để tìm ra những giá trị mới”, đạo diễn Quang Dũng chia sẻ.

Đề cập đến cơ hội phát triển công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới, PGS.TS. Lâm Nhân cho rằng Việt Nam là quốc gia đi sau trong nhiều lĩnh vực của công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, đây không hẳn là bất lợi. Theo ông, việc đi sau cho phép Việt Nam học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đã thành công, tránh những sai lầm mà họ từng gặp phải.

Điều quan trọng là phải biết tiếp thu có chọn lọc, đồng thời vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn và bản sắc văn hóa dân tộc.

“Bất cứ sản phẩm công nghiệp văn hóa nào cũng phải dựa trên nền tảng văn hóa của chính mình. Đứng trên đôi chân của mình thì mới có thể phát triển bền vững”, ông nhấn mạnh.

Từ những trao đổi tại hội thảo có thể thấy, nguồn lực cho công nghiệp văn hóa là sự kết hợp giữa thể chế, tài chính, giáo dục, công nghệ, môi trường sáng tạo và đặc biệt là con người.

Khi những điểm nghẽn về cơ chế được tháo gỡ, khi người trẻ được trao cơ hội sáng tạo và khi văn hóa được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho tương lai, công nghiệp văn hóa mới có thể phát huy hết tiềm năng và trở thành động lực phát triển mới của đất nước.