Đại biểu trăn trở khi tiếng khèn đồng bào Mông bị cắt ghép làm nhạc sàn

Đề nghị cấm tự ý khai thác thương mại

Về sàn giao dịch mới, đại biểu Châu Quỳnh Dao cho biết dự thảo yêu cầu người đưa sản phẩm lên sàn cung cấp thông tin về nguồn gốc, chưa có cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích, cũng như nguyên tắc đồng thuận tự nguyện, báo trước theo chuẩn mực quốc tế.

“Nếu không có những ràng buộc cụ thể, doanh nghiệp có thể sử dụng tên gọi các di sản như điệu xòe Thái, dân ca Khmer để đưa sản phẩm vào giao dịch thương mại mà chưa có cơ chế bảo đảm lợi ích cho cộng đồng sở hữu, gìn giữ di sản”, đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao

Bà dẫn chứng Kinh lá buông ghi lại kinh Phật, lời giáo huấn, tri thức của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi (An Giang) đứng trước nguy cơ thất truyền do thiếu cơ chế sinh kế, truyền dạy; hoa văn thổ cẩm của đồng bào Ê Đê nếu bị công ty thời trang sao chép để sản xuất hàng thời trang thương mại mang bán thu được tiền triệu, trong khi người phụ nữ ngày đêm miệt mài bên khung cửi nhưng chỉ thu được mấy mươi ngàn đồng.

"Chúng ta sẽ không bao giờ chịu nổi khi thấy tiếng khèn của đồng bào dân tộc Mông được cắt ghép làm nhạc sàn thương mại, ảnh hưởng đến tính chất thiêng liêng của di sản", bà trăn trở.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích; quy định sản phẩm, quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch phải có thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.

Đồng thời, luật cần quy định hành vi nghiêm cấm như tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) để sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.

Đại biểu Phạm Anh Tuấn (Ninh Bình) cho rằng cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tự do sáng tạo và yêu cầu bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.

“Làm thế nào để giải phóng tối đa sức sáng tạo nhưng vẫn giữ vững ranh giới, ngăn ngừa nguy cơ xuyên tạc lịch sử, làm méo mó bản sắc dân tộc trong cơ chế thị trường. Nếu quản lý quá chặt sẽ bóp nghẹt sáng tạo, khiến sản phẩm trong nước thiếu đột phá; ngược lại, nếu buông lỏng để thị trường tự điều tiết có thể dẫn đến thương mại hóa, bóp méo lịch sử, ảnh hưởng đến an ninh tư tưởng và lòng tự tôn dân tộc”, đại biểu nêu rõ.

Đại biểu Phạm Anh Tuấn

Từ yêu cầu đó, ông đề nghị quy định nghiêm cấm lợi dụng hoạt động công nghiệp văn hóa để xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận truyền thống cách mạng, xúc phạm biểu tượng quốc gia, làm méo mó di sản văn hóa cốt lõi.

Theo ông, cần phân định rõ giữa hư cấu nghệ thuật và hành vi cố ý xuyên tạc, với nguyên tắc bảo đảm quyền hư cấu nghệ thuật trong khai thác, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa nhưng không được làm sai lệch bản chất sự kiện lịch sử, công trạng tiền nhân, bôi nhọ anh hùng dân tộc, dung tục hóa lễ nghi hoặc xâm phạm chủ quyền lãnh thổ.

Bảo vệ bản quyền là vấn đề mấu chốt

Phát biểu giải trình sau đó, Bộ trưởng VH-TT-DL Lâm Thị Phương Thanh cho biết việc hỗ trợ sáng tạo, xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa là vấn đề quan trọng, mấu chốt.

Đây cũng là chính sách cốt lõi của luật nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận công cụ sáng tạo cho người dân, nhất là đối tượng hạn chế về nguồn lực, công nghệ, thị trường.

Bộ trưởng VH-TT-DL Lâm Thị Phương Thanh phát biểu giải trình

"Đặc trưng của công nghiệp văn hóa Việt Nam là sáng tạo cộng đồng và luật sẽ có chính sách hỗ trợ cho năng lực sáng tạo của nhân dân thông qua công nghệ do Nhà nước cung cấp và góp phần bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan", Bộ trưởng cho biết.

Dự thảo luật đã bổ sung khái niệm về phần mềm hỗ trợ sáng tạo, nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ và chỉnh lý theo hướng cung cấp miễn phí các phần mềm và nền tảng này.

Tuy nhiên, trước ý kiến đại biểu đề nghị cân nhắc cơ chế hỗ trợ, Bộ trưởng cho biết việc triển khai sẽ được tính toán cụ thể để bảo đảm hiệu quả, tránh lãng phí và sử dụng đúng mục đích.

Cùng với đó, dự thảo hướng tới hỗ trợ người sáng tạo tiếp cận kho học liệu, tài nguyên dùng chung, kết nối với hệ thống đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và được bồi dưỡng kỹ năng sáng tạo, ứng dụng công nghệ.

Liên quan đến hành lang pháp lý về bản quyền, Bộ trưởng cho biết, Chính phủ sẽ xây dựng luật bản quyền trong năm 2027-2028, đây sẽ là cơ sở quan trọng để bổ sung, cụ thể hóa và bảo đảm việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ chặt chẽ, đúng quy định.

Nhiều đại biểu cho ý kiến về sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị bản sắc văn hóa Việt Nam và sản phẩm công nghiệp trọng điểm. Giải trình nội dung này, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh chia sẻ dự thảo luật đã có các quy định nhằm tạo cơ sở pháp lý để khuyến khích phát triển sản phẩm mang bản sắc văn hóa Việt Nam; đồng thời lựa chọn những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, sức cạnh tranh và lan tỏa để tập trung nguồn lực đầu tư.

Định hướng này nhằm khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, gắn bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc với đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Chính phủ sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục rà soát để làm rõ nội hàm và tiêu chí xác định sản phẩm, bảo đảm việc lựa chọn có tính thực chất.