Cùng sách bước vào kỷ nguyên số

Học sinh Trường PTDT Nội trú THPT Hà Giang trò chuyện với Giáo sư Nguyễn Lân Hùng và lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch về vai trò của sách.

Niềm vui với sách

Tuyên Quang hiện có 2 thư viện cấp tỉnh, 17 thư viện tại các trung tâm dịch vụ công cấp xã, 134 tủ sách xã, hơn 300 điểm bưu điện văn hóa gắn với tủ sách pháp luật, cùng mạng lưới thư viện trường học phủ khắp địa bàn. Riêng giai đoạn 2022 - 2025, toàn tỉnh xây dựng mới 153 tủ sách cộng đồng. Tổng số tài liệu trong hệ thống thư viện công cộng đạt trên 600.000 bản, trong đó hơn 57.500 bản phục vụ lưu động.

Dù nguồn lực còn hạn chế, hằng năm, tỉnh vẫn bổ sung khoảng 5.000 bản sách mới, cập nhật nguồn tài liệu điện tử cùng với 110 loại báo, tạp chí. Đặc biệt, Tuyên Quang đã chú trọng triển khai tài liệu điện tử với hàng chục nghìn trang tài liệu địa chí được số hóa và cung cấp rộng rãi trên Internet.

Sau 5 năm tổ chức, Ngày hội Sách và Văn hóa đọc không còn là một sự kiện mang tính phong trào rời rạc, mà trở thành sự kiện được cấp ủy, chính quyền, trường học và cộng đồng quan tâm, coi trọng. Ngày hội Sách năm nay một diện mạo hoàn toàn khác biệt, sôi nổi và hấp dẫn với chủ đề đầy khát vọng “Cùng sách bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Điểm nhấn không còn là những gian trưng bày sách giấy tĩnh lặng, mà là một “hệ sinh thái” đọc kết hợp offline và online, nơi người đọc không còn thụ động mà trở thành chủ thể tương tác, sáng tạo; ngày hội không chỉ diễn ra trong một ngày mà kéo dài nhiều tháng. Cùng với đó, tỉnh phát động Cuộc thi Đại sứ văn hóa đọc năm 2026 bằng hình thức viết và xây dựng video giới thiệu sách, sáng kiến thúc đẩy văn hóa đọc, trả lời các câu hỏi kiến thức.

Tại Trường THCS Bằng Lang, xã Bằng Lang, không khí Ngày hội Sách diễn ra đầy hứng khởi. Gần 600 học sinh từ cụm các Trường THCS Bằng Lang, Tân Bắc, Yên Thành và Bản Rịa đã biến ngày hội thành một không gian kết nối tri thức đầy cảm hứng. Các trường học tổ chức trưng bày, giới thiệu sách theo nhiều chủ đề đa dạng, thi kể chuyện theo sách, xây dựng mô hình “Một cuốn sách - Một ý tưởng”, tủ sách số, hướng dẫn học sinh ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo tìm kiếm, khai thác tri thức từ sách. Các hoạt động từ làm bookmark đến những thí nghiệm khoa học đầy bất ngờ. Đặc biệt Cuộc thi hùng biện “Mở cửa tri thức trong kỷ nguyên số” trở thành điểm nhấn, nơi các em thể hiện tư duy về việc chọn lọc và tiếp nhận tri thức hiện đại.

Không khí đọc sách tại Trường THCS Hưng Thành, phường An Tường.

Tại Trường THCS Hưng Thành, phong trào đọc sách thực sự trở thành hoạt động thường xuyên. Nhà trường đầu tư không gian đọc hiện đại, các hoạt động giới thiệu, trao đổi, gợi ý sách hay đã biến thư viện trở thành điểm hẹn quen thuộc của học sinh. Cô giáo Nguyễn Thị Mỹ Nga, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: “Đọc sách là một trong những yếu tố quan trọng để hình thành nhân cách và nâng cao chất lượng giáo dục, vì vậy bên cạnh việc duy trì và phát huy thư viện truyền thống, nhà trường sáng tạo mô hình thư viện mở ngoài trời, đây là không gian đọc mở gần gũi với thiên nhiên, giúp học sinh có thể sáng tạo đọc sách, thoải mái lĩnh hội kiến thức, tạo nên điểm nhấn để thu hút học sinh”.

Phong trào đọc sách dù lan tỏa mạnh mẽ nhưng thực tế vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Trung bình mỗi người Việt chỉ đọc 3 - 4 cuốn sách/năm, với tỷ lệ đọc sâu rất thấp. Trong kỷ nguyên số, thói quen tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn trên màn hình đang dần bào mòn khả năng tập trung và ghi nhớ lâu dài. Giới trẻ dễ dàng lướt hàng trăm tin tức nhưng lại thiếu kiên nhẫn để đi hết một cuốn sách giấy.

Bên cạnh đó, một thách thức khác là phần lớn các trường học đóng chân trên địa bàn các xã khó khăn, vùng sâu, biên giới. Nơi học sinh đi học phải vượt đèo, lội suối, nơi lớp học nằm cheo leo giữa lưng chừng núi, học sinh ham đọc sách nhưng lại đối mặt với sự “đơn điệu” của các đầu sách trong thư viện nhà trường. Nhiều trường học và điểm trường chưa có thư viện đúng nghĩa, sách ít, cũ và không được bổ sung thường xuyên. Hạ tầng công nghệ thông tin hạn chế, Internet chập chờn khiến các mô hình thư viện số khó triển khai...

Học sinh các trường trên địa bàn tỉnh tham gia ngày Sách và Văn hóa đọc.

Xây dựng hệ sinh thái đọc sách mới

Để thích ứng với chuyển đổi số, khắc phục những “khoảng trống” tri thức ở vùng cao và xây dựng văn hóa đọc, cần xây dựng một “hệ sinh thái văn hóa đọc” mới, dựa trên 5 trụ cột chính là gia đình, nhà trường, thư viện, cộng đồng, nền tảng công nghệ. Không coi đọc sách là việc riêng của ngành Giáo dục mà là việc chung của cộng đồng, xã hội; khi người lớn đọc sách, trẻ em sẽ học theo; khi sách trở thành một phần của đời sống, việc đọc sẽ không còn là nhiệm vụ, mà là nhu cầu tự thân.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Trung Ngọc chia sẻ: “Nội dung trọng tâm trong thời gian tới là thường xuyên đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, làm cho mọi người dân hiểu rõ vai trò quan trọng của sách và văn hóa đọc; tiếp tục huy động các nguồn lực đầu tư phát triển mạng lưới cơ sở vật chất phục vụ nhu cầu đọc sách; nâng cao chất lượng phục vụ của hệ thống thư viện, kịp thời bổ sung sách phù hợp với từng lứa tuổi; thường xuyên, hướng dẫn, chỉ đạo, khuyến khích tổ chức các hoạt động tìm hiểu về sách trong nhà trường. Đặc biệt là đầu tư trang thiết bị, mở rộng các phương tiện đọc đa nền tảng để đáp ứng nhu cầu sách số của giới trẻ và bắt kịp xu hướng của thời đại”.

Mô hình thư viện lưu động của Thư viện tỉnh tại 30 trường học hưởng ứng Ngày hội Sách và văn hóa đọc giúp học sinh tiếp cận nhiều đầu sách hay.

Cùng với đó, sự chung tay của các tổ chức xã hội là vô cùng quan trọng. Nhiều năm qua, Trung tâm Unesco Đào tạo và phát triển Văn hóa - Giáo dục triển khai nhiều dự án giáo dục mang văn hóa đọc lên vùng cao Tuyên Quang với dự án thư viện sách tại các trường: Trường PTDT Bán trú THCS Niêm Sơn, Trường PTDT Bán trú THCS Đường Thượng, Trường Tiểu học Tam Sơn, Trường THCS Liên Việt, giúp hàng nghìn học sinh tiếp cận nhiều đầu sách mới và kỹ năng đọc sách. Thầy Trần Việt Quân, Giám đốc Trung tâm Unesco Đào tạo và phát triển Văn hóa - Giáo dục nhấn mạnh: “Hoạt động đọc sách cần được khuyến khích gắn với trải nghiệm thực tế như: Kể chuyện từ sách, vẽ tranh minh họa, sân khấu hóa tác phẩm, xây dựng góc đọc thân thiện, hành lang sách, hay thư viện tranh tường... Cách tiếp cận này khiến văn hóa đọc được nhìn nhận như “cửa ngõ hạnh phúc”.

Tổ chức Good Neighbors International tại Việt Nam đã xây dựng và trao tặng 10 thư viện xanh mới và thiết lập 6 thư viện từ phòng học có sẵn cho các trường, góp phần lan tỏa mạnh mẽ văn hóa đọc trong cộng đồng.

Giáo sư Nguyễn Lân Hùng, chuyên gia sinh học, chia sẻ tại Ngày hội Sách và Văn hóa đọc tỉnh Tuyên Quang: “Điều thầm lặng quan trọng tạo nên những thành công của các thành viên trong gia đình tôi chính là sách, là tri thức. Các em học sinh hôm nay không chỉ đọc để mở rộng tri thức cho bản thân, mà đọc còn là để hướng dẫn người thân trong gia đình biết cách làm ăn, vươn lên trong cuộc sống, đó mới là giá trị lan tỏa của tri thức”.

Bài, ảnh: Biện Luân

Đổi mới để thích ứng

Đồng chí Đặng Tiến Thành Phó Giám đốc Thư viện tỉnh

Thư viện tỉnh đã không ngừng bổ sung đầu sách mới, đổi mới không gian trưng bày theo hướng hiện đại, đẩy mạnh hoạt động của xe thư viện lưu động đến hàng trăm trường học vùng sâu, vùng xa, biên giới để trực tiếp “mang sách về bản”.

Đặc biệt, thư viện đang tập trung đầu tư trang thiết bị, số hóa bài bản hệ thống tài liệu địa chí và văn hóa truyền thống địa phương. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong vận hành thư viện điện tử cũng được xem là “chìa khóa” giúp bạn đọc tiếp cận kho tàng tri thức một cách thông minh, nhanh chóng và hiệu quả nhất. Thông qua đó, Thư viện tỉnh mong muốn lan tỏa thông điệp: Đọc sách không chỉ là hoạt động hưởng ứng phong trào nhất thời, mà phải trở thành niềm yêu thích và thói quen rèn luyện hằng ngày. Sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa đọc truyền thống và công nghệ hiện đại sẽ kéo bạn đọc trở lại, khẳng định vị thế của thư viện trong kỷ nguyên số.

Đa dạng hình thức tiếp cận sách cho học sinh

Thầy giáo Nguyễn Phú San Hiệu trưởng Trường PTDT Nội trú THPT Hà Giang

Chúng tôi xác định thư viện chính là “trái tim” của nhà trường, nơi cung cấp nguồn học liệu phong phú giúp học sinh mở rộng tri thức ngoài những trang sách giáo khoa thuần túy. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhà trường đã đầu tư xây dựng một không gian thư viện đầy đủ với hơn 20.000 đầu sách đa dạng các lĩnh vực. Đặc biệt, bắt nhịp với xu thế chuyển đổi số, trường đã tiên phong xây dựng thư viện số với gần 2.000 đầu sách điện tử, giúp xóa bỏ rào cản về không gian, thời gian trong việc tìm kiếm tri thức. Nhà trường cũng phối hợp với thư viện tỉnh tổ chức xe thư viện lưu động, luân chuyển các đầu sách hàng quý, làm thẻ thư viện cho học sinh. Việc đa dạng hình thức tiếp cận sách giúp học sinh hình thành thói quen đọc sách mỗi ngày.

Đọc sách để thay đổi tư duy sản xuất

Ông Trần Văn Nghị Thôn Hồng Thái, xã Yên Sơn

Những lúc rảnh rỗi, tôi thường đến thư viện tại nhà văn hóa thôn Hồng Thái để đọc sách, tìm hiểu những kiến thức cho bản thân và gia đình. Đây là những nội dung rất bổ ích trong việc chăn nuôi, trồng trọt, đặc biệt là trồng cây bưởi, để từ đó có kiến thức giúp tôi phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo. Thực tế cho thấy, việc tiếp cận sách đã giúp tôi thay đổi tư duy sản xuất. Từ cách làm truyền thống, gia đình tôi đã ghép cây cam lên cây bưởi và mang lại thu nhập mỗi năm gần 300 triệu đồng. Hiện nay, văn hóa đọc đang dần khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống người dân nông thôn.

Bổ sung đầu sách

Anh Ma Văn Toàn Cán bộ Thư viện Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Ngam La, xã Mậu Duệ

Hiện nay Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Ngam La có trên 1.500 cuốn sách, song vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu học tập và đọc sách của 300 học sinh. Tính bình quân, mỗi em chỉ có vài đầu sách để tiếp cận, trong khi phần lớn đã cũ, nội dung lạc hậu, chủ yếu là sách giáo khoa được lưu giữ qua nhiều năm. Trong khi các loại sách tham khảo, truyện thiếu nhi hay sách kỹ năng sống gần như vắng bóng. Thực trạng này khiến thư viện khó trở thành không gian hấp dẫn, nơi học sinh chủ động tìm đến để khám phá tri thức và hình thành thói quen đọc. Trong khi đó, ở lứa tuổi các em, nhu cầu tự học, mở rộng hiểu biết về thế giới xung quanh là rất lớn. Việc thiếu hụt đầu sách phù hợp không chỉ thu hẹp cơ hội tiếp cận tri thức mà còn làm gián đoạn quá trình hình thành văn hóa đọc. Từ thực tế này, tôi cho rằng cần có sự quan tâm, đầu tư thiết thực hơn từ ngành Giáo dục và cộng đồng trong việc bổ sung nguồn sách đa dạng, phù hợp với học sinh vùng cao, qua đó khơi dậy niềm hứng thú đọc sách và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.

Rèn kỹ năng đọc thông minh

Em Ngô Thị Ánh Thôn Làng Mòi, xã Yên Nguyên

Trong kỷ nguyên số, tôi xem các thiết bị công nghệ như một “thư viện bỏ túi”, chứa cả kho tàng tri thức của nhân loại, mang lại sự tiện lợi và tốc độ tiếp cận thông tin vượt trội.

Tuy nhiên, giữa nguồn thông tin khổng lồ trên mạng, tôi chọn cho mình cách đọc có chọn lọc và rèn kỹ năng đọc thông minh. Thay vì lướt qua mọi thứ hiện lên trên bảng tin, tôi ưu tiên những nguồn chính thống, các tác phẩm có chiều sâu giá trị và phù hợp với mục tiêu phát triển bản thân. Cùng với đó, tôi thường tận dụng các công cụ tìm kiếm, đánh dấu và ghi chú ngay trên ứng dụng để hệ thống hóa kiến thức, tương tác chủ động để biến dữ liệu thành tri thức của bản thân. Tôi nghĩ, dù công nghệ có thay đổi phương thức đọc, thì sự tỉnh táo trong việc chọn lọc giá trị vẫn là kim chỉ nam để chúng ta không bị cuốn trôi trong dòng chảy số hóa.