Cuộc đua hình thành trung tâm logistics tầm cỡ khu vực

Từ điểm trung chuyển thành trung tâm tổ chức chuỗi cung ứng

Theo TS. Bùi Bá Nghiêm, chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn 2050 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi đây được xác định là một cấu phần chiến lược của năng lực cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ là ngành dịch vụ hậu cần đơn thuần.

“Việt Nam phải thay đổi cách nhìn. Chúng ta không chỉ là điểm trung chuyển hàng hóa nữa mà phải trở thành điểm tổ chức chuỗi cung ứng”, ông nhấn mạnh.

Thông điệp này phản ánh rõ tham vọng mới của Việt Nam trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ với xu hướng dịch chuyển sản xuất khỏi các trung tâm truyền thống. Khi các tập đoàn quốc tế ngày càng coi trọng khả năng kết nối logistics, tốc độ giao hàng, tiêu chuẩn xanh và năng lực số hóa, cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia không còn dừng ở ưu đãi đầu tư hay nhân công giá rẻ.

Trong bối cảnh đó, lợi thế địa kinh tế đang mở ra cho Việt Nam cơ hội đặc biệt. Việt Nam hiện nằm trên các tuyến hàng hải và hàng không quan trọng của khu vực, sở hữu mạng lưới FTA rộng lớn cùng quy mô xuất nhập khẩu vượt 930 tỷ USD. Đây là nền tảng để logistics trở thành “đòn bẩy” mới cho tăng trưởng.

Theo chiến lược mới, Việt Nam đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng logistics đạt 12-15%/năm trong giai đoạn 2025-2035, đồng thời giảm chi phí logistics xuống còn khoảng 12-15% GDP. Đáng chú ý, Việt Nam hướng tới hình thành khoảng 5 trung tâm logistics mang tầm cỡ quốc tế trong thập niên tới.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Công Thương đang thúc đẩy mô hình phát triển logistics theo hướng phân tầng và liên kết vùng thay vì đầu tư dàn trải như trước.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, định hướng mới sẽ hình thành hệ thống trung tâm logistics cấp quốc gia, cấp vùng, cấp địa phương và trung tâm chuyên ngành nhằm tổ chức lại dòng hàng, dòng dữ liệu và dòng thương mại theo hướng liên thông hơn, chuyên nghiệp hơn và chi phí thấp hơn.

Theo định hướng này, khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh sẽ được phát triển thành trung tâm logistics quốc gia và quốc tế gắn với cảng nước sâu Lạch Huyện và hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Trong khi đó, vùng Đông Nam Bộ với hạt nhân là TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai sẽ hình thành trung tâm logistics quy mô lớn gắn với cảng Cái Mép - Thị Vải, sân bay Long Thành và mạng lưới công nghiệp phía Nam.

Không chỉ vậy, Bộ Công Thương còn định hướng phát triển hệ thống logistics chuyên ngành như logistics nông sản, logistics kho lạnh, logistics thương mại điện tử và logistics công nghiệp chế biến chế tạo.

Đáng chú ý, thay vì coi logistics là những kho bãi độc lập, tư duy mới đặt logistics vào vai trò hạ tầng chiến lược của toàn bộ hoạt động sản xuất và xuất nhập khẩu.

Điều này kéo theo yêu cầu tích hợp đồng bộ giữa hạ tầng cứng và hạ tầng mềm. Ngoài cao tốc, cảng biển, đường sắt hay ICD, logistics hiện đại còn đòi hỏi hệ thống dữ liệu liên thông, nền tảng quản lý kho bãi, truy xuất nguồn gốc, thanh toán điện tử và kết nối số giữa doanh nghiệp - hải quan - cảng biển - cửa khẩu.

Thúc đẩy mô hình phát triển logistics theo hướng phân tầng và liên kết vùng

Cuộc cạnh tranh mới

Phía sau chiến lược logistics mới không chỉ là bài toán hạ tầng hay vận tải, mà là cuộc cạnh tranh trực diện với các trung tâm logistics hàng đầu khu vực như Singapore, Hàn Quốc hay các tỉnh duyên hải Trung Quốc.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn cho rằng, khi Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn 2026-2030, logistics sẽ trở thành một trong những hạ tầng quan trọng nhất của nền kinh tế.

Theo ông, hệ thống trung tâm logistics xanh, thông minh và liên thông sẽ tạo ra tác động lớn tới năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua việc giảm chi phí logistics, nâng chất lượng chuỗi cung ứng, thu hút đầu tư và tăng cường liên kết vùng.

Trong bối cảnh các tập đoàn đa quốc gia ngày càng dịch chuyển chuỗi sản xuất sang Đông Nam Á, khả năng đáp ứng logistics sẽ quyết định Việt Nam có thể giữ vai trò trung tâm sản xuất hay không.

Logistics giờ đây gắn trực tiếp với thương mại điện tử, công nghiệp chế biến chế tạo, xuất khẩu nông sản và cả tiêu dùng nội địa. Đây cũng là lý do logistics xanh và logistics thông minh đang trở thành tiêu chuẩn bắt buộc thay vì lựa chọn tự nguyện.

Theo TS. Bùi Bá Nghiêm, các thị trường xuất khẩu lớn và nhà đầu tư quốc tế đang đặt ra yêu cầu ngày càng khắt khe về phát thải carbon, dữ liệu vận hành và minh bạch chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, Bộ Công Thương đang thúc đẩy 2 chương trình lớn gồm chuyển đổi số logistics và chuyển đổi xanh logistics, đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn mới về trung tâm logistics, dữ liệu logistics và vận tải đa phương thức.

Theo ông Nghiêm, doanh nghiệp logistics Việt Nam buộc phải thay đổi nếu không muốn bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu có giá trị cao hơn. Tuy nhiên, áp lực với doanh nghiệp trong nước hiện rất lớn. Phần lớn doanh nghiệp logistics Việt Nam vẫn có quy mô vừa và nhỏ, hạn chế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị. Trong khi đó, các doanh nghiệp ngoại đang gia tăng đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics, kho vận và công nghệ tại Việt Nam.

Đó cũng là lý do Bộ Công Thương đang thúc đẩy sửa đổi Nghị định 163 về kinh doanh dịch vụ logistics, xây dựng tiêu chí phân hạng trung tâm logistics và hoàn thiện hành lang pháp lý cho logistics số, logistics xanh.