Cuộc khủng hoảng âm thầm của cát trên toàn cầu

Hình minh họa. Ảnh tư liệu: TTXVN

Malé (Maldives) là một trong những thành phố có mật độ dân cư cao nhất thế giới, song nơi đây đang phải đối mặt với sức ép kép. Không chỉ dân số ngày càng gia tăng, thủ đô của Maldives còn bị đe dọa bởi mực nước biển dâng cao. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, không gian sinh tồn của thành phố đang ngày càng bị thu hẹp.

Do đó, kế hoạch lấn biển dường như là giải pháp hoàn toàn hợp lý: lấy cát từ các đảo khác trong quần đảo để mở rộng diện tích đất dành cho cư dân Malé. Nhưng liệu mọi chuyện có đơn giản như vậy?

Theo tờ Guardian (Anh), trên toàn thế giới, quá trình đô thị hóa và hoạt động công nghiệp đang tiêu thụ tới 50 tỷ tấn cát mỗi năm, và con số này được dự báo sẽ còn tiếp tục tăng. Một báo cáo mới của Liên hợp quốc (LHQ) nhận định rằng cát đang bị khai thác nhanh hơn nhiều so với khả năng tái tạo của tự nhiên, đe dọa sinh kế của con người, các hệ sinh thái và cả cấu trúc nền tảng của thế giới tự nhiên.

Ông Pascal Peduzzi, quan chức của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) ở Geneva, đơn vị thực hiện báo cáo, cho biết: “Cát đôi khi được ví như người hùng thầm lặng của phát triển. Nhưng vai trò thiết yếu của nó trong việc duy trì các chức năng tự nhiên mà con người phụ thuộc vào còn bị xem nhẹ hơn nữa. Cát là tuyến phòng thủ đầu tiên của chúng ta trước tình trạng mực nước biển dâng, nước dâng do bão và hiện tượng xâm nhập mặn vào các tầng chứa nước ngầm ven biển - những mối nguy đang ngày càng nghiêm trọng hơn bởi biến đổi khí hậu”.

Cát được khai thác để xây dựng nhà ở, đường sá và các tuyến đê chắn sóng đồng thời là nguyên liệu không thể thiếu trong sản xuất bê tông... Cát cũng được sử dụng để chế tạo cửa kính, chip silicon và các tấm pin Mặt Trời.

Nhưng giá trị của cát không chỉ nằm ở những gì con người lấy đi. Khi vẫn được giữ nguyên trong tự nhiên, cát đóng vai trò sống còn trong việc điều tiết dòng chảy sông ngòi, bảo vệ các tầng chứa nước ven biển, lọc nước và duy trì đa dạng sinh học.

Năm 2019, chính phủ Maldives đã thuê một công ty của Hà Lan san lấp vùng đầm phá quanh đảo Gulhifalhu, nằm gần thủ đô Malé. Dự án lấn biển rộng 192 ha này cần tới 24,5 triệu mét khối cát, được nạo vét từ khu vực rộng 13,75 km² ở phía Bắc đảo san hô vòng Malé. Sáu tháng sau, một báo cáo đánh giá môi trường kết luận rằng những tổn hại sinh thái do dự án gây ra sẽ không thể đảo ngược. Nhưng khi đó, mọi hợp đồng đã được ký kết.

Theo báo cáo của UNEP, dự án Gulhifalhu đã phá hủy 200 ha rạn san hô và hệ sinh thái đầm phá, trong đó có cả các khu bảo tồn biển. UNEP cho biết khoảng một nửa số công ty nạo vét đang hoạt động trong các khu bảo tồn biển, chiếm 15% tổng khối lượng cát được hút lên.

Báo cáo nhận định hậu quả là nhiều môi trường sống thiết yếu của cá, rùa biển, chim, cua và nhiều loài khác sẽ biến mất, kéo theo tác động nghiêm trọng đối với hệ sinh thái, ngành thủy sản và du lịch.
“Hoạt động lấn biển gần như chắc chắn dẫn đến sự biến đổi vĩnh viễn của nền đáy, tàn phá hệ động thực vật và gây xói lở bờ biển”, UNEP lưu ý.

Tại Philippines, việc nạo vét 155 triệu mét khối cát phục vụ dự án sân bay rộng 1.700 ha đã để lại hậu quả nặng nề cho cộng đồng ngư dân. Khi lớp đáy của Vịnh Manila bị cào xới sạch, đàn cá cũng không còn quay trở lại.

Tại Nam Sulawesi của Indonesia, hoạt động hút 22 triệu mét khối cát tại những ngư trường trọng điểm để phục vụ một dự án đô thị khác đã khiến thu nhập của các cộng đồng đánh bắt cá giảm tới 80%.

Theo UNEP, để giải quyết bài toán nan giải của việc khai thác cát, cần phải cải tổ toàn diện các quy trình quản trị. Các nhà quy hoạch cần có dữ liệu tốt hơn, cùng với công tác lập bản đồ và giám sát chặt chẽ hơn nhằm xác định những khu vực có giá trị sinh thái cao. Đồng thời, họ cũng phải bảo đảm tính minh bạch và tuân thủ nghiêm ngặt hơn các quy định về môi trường.