'Cuốn gia phả' viết bằng gỗ, tre, nứa của đồng bào Ê Đê

Nhà dài Tây Nguyên không chỉ là nơi ở của người Ê Đê, mà còn phản chiếu những giá trị mẫu hệ được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Thủy Lê

Dấu ấn mẫu hệ dưới mái nhà dài

Trong kho tàng văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, nhà dài của người Ê Đê là một công trình kiến trúc mang nhiều tầng ý nghĩa. Từ xa nhìn lại, những mái nhà nối tiếp nhau như một dải thời gian kéo dài giữa buôn làng. Càng bước sâu vào không gian ấy, người ta càng cảm nhận rõ hơn câu chuyện về một cộng đồng mà ở đó, người phụ nữ giữ vị trí trung tâm trong đời sống gia đình và xã hội.

Nhà dài không phải được dựng nên một lần rồi giữ nguyên hình dáng qua nhiều thế hệ. Mỗi khi một người con gái trưởng thành, lập gia đình và tiếp tục sinh sống cùng dòng họ mẹ, ngôi nhà lại được nối thêm một gian mới. Cứ thế, năm này qua năm khác, từ một mái nhà ban đầu, công trình ấy dần kéo dài ra như một dòng chảy liên tục của huyết thống và truyền thống. Khác với nhiều vùng miền khác, nơi người con gái rời gia đình khi bước vào hôn nhân, người Ê Đê lại duy trì một tập quán đặc biệt: người đàn ông sau khi cưới sẽ về sống trong gia đình bên vợ. Con cái mang họ mẹ, tài sản được truyền lại cho các con gái và người phụ nữ giữ vai trò chủ đạo trong việc duy trì nếp nhà.

Chính vì vậy, chiều dài của ngôi nhà không phản ánh sự giàu sang hay quyền lực mà phản ánh lịch sử phát triển của một dòng họ. Mỗi gian nhà được nối thêm là một thế hệ mới được ghi dấu. Nếu nhìn dưới góc độ ấy, nhà dài chẳng khác nào một “cuốn gia phả” khổng lồ, nơi từng cột gỗ, từng thanh xà và từng mái tranh đều lưu giữ câu chuyện về những người đã sống, đã gắn bó và vun đắp cho gia đình mình. Ở đó, lịch sử không được ghi bằng giấy mực, mà được kể bằng không gian sống.

Nếu nhà dài là biểu tượng của chế độ mẫu hệ, thì những chiếc cầu thang gỗ lại là nơi thể hiện rõ nét nhất những quan niệm văn hóa và tín ngưỡng của người Ê Đê. Khi đến một ngôi nhà dài truyền thống, điều đầu tiên dễ nhận thấy là hệ thống cầu thang được đẽo từ những thân gỗ lớn. Trải qua thời gian, lớp gỗ đã nhẵn bóng bởi dấu chân của biết bao thế hệ, nhưng hình dáng và ý nghĩa của chúng vẫn được gìn giữ nguyên vẹn. Trong văn hóa Ê Đê, cầu thang không đơn thuần là phương tiện lên xuống. Mỗi chiếc cầu thang đều mang một chức năng và vị trí riêng, phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận vai trò của từng thành viên trong gia đình.

Nhà dài của người Ê Đê thường có hai cầu thang chính. Cầu thang dẹt được dành cho phụ nữ và khách quý. Khi có khách đến thăm nhà, gia chủ sẽ mời khách lên bằng chiếc cầu thang này như một cách thể hiện sự trân trọng và hiếu khách. Trên thân cầu thang thường được chạm khắc hình đôi bầu ngực phụ nữ, biểu tượng của sự sinh sôi, no đủ và quyền lực của người mẹ trong đời sống cộng đồng. Trong khi đó, cầu thang tròn là lối đi dành cho nam giới trong gia đình. Sự phân định ấy không mang ý nghĩa phân biệt hay tách biệt, mà phản ánh những quy ước văn hóa đã hình thành từ lâu đời trong xã hội mẫu hệ.

Người phụ nữ giữ lửa dòng họ

Ẩn sau kiến trúc nhà dài là cả một hệ giá trị xã hội được xây dựng và duy trì bền vững qua nhiều thế hệ. Trong đời sống truyền thống của người Ê Đê, người phụ nữ không chỉ là người mẹ, người vợ, mà còn là người giữ gìn sự gắn kết của dòng họ. Họ quản lý tài sản gia đình, tổ chức các công việc lớn nhỏ trong nhà và đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì các mối quan hệ thân tộc. Từ khi còn nhỏ, các cô gái đã được dạy cách chăm sóc gia đình, gìn giữ phong tục và tiếp nối những giá trị văn hóa của tổ tiên. Khi trưởng thành, họ trở thành những mắt xích quan trọng kết nối các thế hệ dưới cùng một mái nhà dài.

Trong xã hội Ê Đê, phụ nữ là trung tâm, con cái sinh ra đều mang họ mẹ. Ảnh: Thủy Lê

Theo tập quán lâu đời, người con gái út thường được giao trách nhiệm chăm sóc cha mẹ khi tuổi già và tiếp quản ngôi nhà chung. Đây không chỉ là việc thừa kế tài sản, mà còn là sự tiếp nhận trách nhiệm bảo tồn những giá trị tinh thần của cả dòng họ. Trong không gian ấy, vai trò của người phụ nữ được thể hiện một cách tự nhiên, không phô trương nhưng bền vững. Họ là người giữ chìa khóa của ngôi nhà, giữ gìn những lễ tục truyền thống và truyền lại cho con cháu những câu chuyện về tổ tiên.

Sự phát triển kinh tế-xã hội đã mang đến nhiều đổi thay cho các buôn làng Tây Nguyên. Những ngôi nhà xây kiên cố ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Mô hình đại gia đình cùng chung sống dưới một mái nhà dài cũng không còn phổ biến như trước. Nhiều gia đình trẻ lựa chọn cuộc sống riêng với không gian phù hợp hơn cho sinh hoạt hiện đại. Những ngôi nhà dài từng kéo dài hàng chục mét giờ đây xuất hiện thưa thớt hơn giữa các buôn làng. Tuy nhiên, sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với sự mất đi của các giá trị văn hóa.

Ở nhiều địa phương, người Ê Đê vẫn nỗ lực gìn giữ những ngôi nhà dài còn lại như một phần ký ức của cộng đồng. Các lễ hội truyền thống vẫn được tổ chức trong không gian nhà dài. Những câu chuyện về chế độ mẫu hệ vẫn được kể cho lớp trẻ. Những chiếc cầu thang gỗ vẫn hiện diện như một biểu tượng văn hóa quen thuộc. Giữa vòng quay của cuộc sống hiện đại, nhà dài tiếp tục thực hiện một sứ mệnh khác: Trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Du khách đến Tây Nguyên có thể ấn tượng bởi kiến trúc độc đáo của những mái nhà nối dài. Nhưng với người Ê Đê, giá trị lớn nhất của nhà dài không nằm ở vẻ đẹp bên ngoài. Điều quan trọng hơn là những câu chuyện được lưu giữ trong đó: Câu chuyện về gia đình, về tình thân, về sự gắn kết cộng đồng và về vai trò của người phụ nữ trong hành trình phát triển của dân tộc mình.

Và vì thế, giữa đại ngàn Tây Nguyên, những ngôi nhà dài của người Ê Đê vẫn hiện diện như những “cuốn gia phả” đặc biệt. Không có những trang giấy ngả màu theo năm tháng, không có những dòng chữ ghi chép tỉ mỉ về huyết thống. Thay vào đó là những thân cột bằng gỗ, những mái nhà nối tiếp nhau và những ký ức được truyền từ đời này sang đời khác. Đó là “cuốn gia phả” được viết bằng tre, nứa, bằng thời gian và tình yêu của cả một cộng đồng dành cho cội nguồn của mình.