Cựu chiến binh Thanh Hóa vẽ bản đồ, tìm được 165 mộ đồng đội

Ký ức chiến trường vẫn còn đó

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Tiên Lăng, xã Cẩm Vân (tỉnh Thanh Hóa), cựu chiến binh (CCB) Nguyễn Hồng Hà cẩn thận trải lên bàn những tấm giấy đã ngả màu theo năm tháng. Trên đó là những nét bút ngoằn ngoèo phác họa suối, đồi, đường hành quân, trận địa, điểm cao... Tất cả đều được ông vẽ lại từ ký ức của người lính từng trực tiếp chiến đấu trên đất bạn Lào cách đây hơn 60 năm.

Ông Nguyễn Hồng Hà nhập ngũ ngày 26/3/1965. Sau thời gian huấn luyện, ông được điều sang nước bạn Lào thực hiện nhiệm vụ quốc tế, biên chế vào đơn vị A4-B8-C3-D923 thuộc Đoàn 766. Tại đây, ông gặp người anh ruột Nguyễn Văn Đạo đang công tác ở đơn vị 932. Hai anh em cùng sát cánh chiến đấu trên một chiến trường.

CCB Nguyễn Hồng Hà kể lại những năm tháng chiến đấu trên đất Lào với những trận đánh lớn tại Pha Thí, Na Khằng, Tháp Sưa, Sầm Nưa...

Sau một tháng huấn luyện tân binh, người lính trẻ bước vào trận đánh đầu tiên vào tháng 5/1965. Ông Hà vẫn nhớ rõ gốc cây lớn giữa trận địa năm ấy. Anh em đào đất quanh gốc cây làm công sự, vừa tránh đạn, vừa làm điểm tựa chiến đấu. Khi ấy, nhiệm vụ chủ yếu là vận chuyển đạn dược, hỏa lực phục vụ các mũi tiến công. Dù còn nhiều bỡ ngỡ, nhưng không ai chùn bước trước bom đạn.

Những tháng sau đó, chiến trường ngày càng ác liệt. Trận đánh thứ 2 diễn ra vào tháng 7/1965 tại một khu vực địa hình dốc. Đơn vị rơi vào ổ phục kích của địch ngay khúc cua hiểm yếu. Tiểu đội trưởng và trung đội trưởng lần lượt hy sinh. Lương thực cạn kiệt, cả đơn vị phải uống nước trong hố bom để cầm cự, nhịn đói suốt ba ngày trước khi nhận lệnh rút lui.

Sau khi trở về quê nhà, đến năm 2003, CCB Nguyễn Hồng Hà vẽ lại bản đồ chiến đấu, nơi có đồng đội đã hy sinh.

“Trong trận đánh ấy, tôi cùng nhiều đồng đội bị sập hầm. Có người hy sinh ngay tại chỗ, nhưng bom đạn vẫn dội xuống liên hồi nên không thể khâm niệm hay đưa các anh ra ngoài. Bản thân tôi cũng bị vùi lấp. Giờ nghĩ lại, nếu lúc đó anh em tưởng tôi đã hy sinh mà khâm niệm thì có lẽ tôi đã không còn cơ hội sống để trở về”, ông Hà lặng giọng nhớ lại.

Trong 3 năm đầu chiến đấu trên đất Lào, ông tham gia 7 trận đánh lớn tại Pha Thí, Na Khằng, Tháp Sưa, Sầm Nưa... Những địa danh ấy không chỉ khắc sâu trong ký ức mà sau này còn trở thành những dấu mốc trên tấm bản đồ ông kỳ công vẽ lại.

Lời hứa giữa chiến trường bom đạn

Điều khiến cựu chiến binh Nguyễn Hồng Hà không thể quên không chỉ là bom đạn, mà còn là lời hứa được những người lính trao nhau trước giờ bước vào trận đánh năm 1966.

Trước giờ nổ súng, những người lính quây quần bên bữa cơm vội giữa tiếng côn trùng và sự tĩnh lặng hiếm hoi của núi rừng, họ nhắc về quê hương, về cha mẹ, về những dự định còn dang dở sau ngày đất nước hòa bình. Rồi chia sẻ nhau nghe: “Nếu ai còn sống trở về, hãy đi tìm những người đã nằm lại”. Câu nói ấy trở thành lời hẹn ước thiêng liêng, theo CCB Nguyễn Hồng Hà suốt hơn nửa thế kỷ.

Dựa theo bản đồ của CCB Nguyễn Hồng Hà, lực lượng chức năng đã tìm thấy 165 hài cốt liệt sĩ.

“Sau trận đánh, đơn vị bắt được một lính đối phương. Qua khai thác, người này khai báo có 35 chiến sĩ Việt Nam được chôn trong hai hố bom gần trận địa. Chi tiết ấy được tôi ghi nhớ như in, trở thành một trong những mảnh ghép quan trọng trên tấm bản đồ sau này”, ông Hà kể với phóng viên Báo Công Thương.

Năm 1975, ông Hà trở về quê hương. Trước đó, năm 1973, ông xây dựng gia đình với bà Phạm Thị Lý, một nữ thanh niên xung phong cùng xã. Cuộc sống dần ổn định với 4 người con trưởng thành, nhưng ký ức về đồng đội chưa bao giờ nguôi ngoai.

Đến năm 2003, những hình ảnh chiến trường bất ngờ hiện lên rõ ràng trong tâm trí. Ông bắt đầu ngồi hàng tháng trời để vẽ lại toàn bộ địa hình chiến đấu trên diện tích khoảng 50 km2 chỉ bằng trí nhớ. Từng con suối, quả đồi, điểm cao, đường hành quân, vị trí hầm hào... lần lượt hiện lên trên giấy.

Những tấm bằng khen của CCB Nguyễn Hồng Hà khi tham gia chiến đấu ở Lào.

Từ những tấm bản đồ ấy, lực lượng tìm kiếm lần đầu quy tập được 29 hài cốt liệt sĩ. Những đợt tiếp theo tiếp tục tìm thấy thêm hàng trăm đồng đội. Đến nay, tổng cộng 165 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy. Một trong số đó được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hàm Rồng.

“Vậy là tôi đã thực hiện được một phần lời hứa năm xưa với anh em”, CCB Hà nói trong ngày chứng kiến các đồng đội được trở về với đất mẹ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hàm Rồng.

Món nợ với người anh trai

Nếu hỏi điều gì khiến CCB Nguyễn Hồng Hà day dứt nhất sau hơn nửa thế kỷ, ông sẽ không nhắc đến những vết thương trên cơ thể, mà là người anh ruột Nguyễn Văn Đạo.

Trong trận đánh thứ ba, ông Nguyễn Hồng Hà bị mảnh đạn làm toác ngón tay, một viên đạn trúng vùng bụng khiến máu chảy nhiều. Giữa lúc trận địa vẫn ngập khói lửa, người anh ruột Nguyễn Văn Đạo cùng đồng đội đã kịp thời tiếp viện, giải vây và đưa ông ra khỏi vùng chiến. Dù bị thương nặng, ông vẫn còn tỉnh táo.

Nằm trên cáng cứu thương, ông nhìn người anh trai và hỏi trong hơi thở đứt quãng: “Em nặng thế này có chết không anh?”, người anh chỉ mỉm cười, nhẹ nhàng động viên: “Yên tâm, đưa về Bệnh viện 951 là không sao đâu”. Câu nói ấy đã tiếp thêm nghị lực để ông vượt qua lằn ranh sinh tử.

Những tấm huân chương được CCB Nguyễn Hồng Hà cất giữ cẩn thận.

Được đưa đến bệnh viện cấp cứu kịp thời, ông Hà giữ được mạng sống. Thế nhưng, khi vết thương còn chưa kịp lành, ông bàng hoàng đón nhận tin dữ, khi người anh trai đã anh dũng hy sinh trong một trận đánh khác.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, ký ức về nụ cười và lời động viên cuối cùng của người anh vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí người CCB. Dù đã góp phần tìm kiếm, quy tập được 165 hài cốt liệt sĩ, ông vẫn chưa thể tìm thấy phần mộ của chính anh trai mình.

“Bản thân tôi đã trở về. Đồng đội cũng đã dần trở về. Giờ chỉ còn mong anh trai tôi được về với quê hương, với đất mẹ. Khi ấy, lời hứa năm xưa mới thực sự trọn vẹn”, ông Hà nghẹn ngào nói.

Trong căn nhà nhỏ, bên cạnh những tấm huân chương, trong đó có Huân chương Ít-xa-la do Bộ Quốc phòng nước CHDCND Lào trao tặng, ông vẫn cất giữ cẩn thận những tấm bản đồ chiến trường. Mỗi khi có thêm thông tin mới, ông lại bổ sung từng nét bút với hy vọng một ngày nào đó sẽ tìm được nơi người anh đang yên nghỉ.

Trong bối cảnh cả nước đang triển khai mạnh mẽ Chiến dịch “500 ngày đêm” tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, ký ức của những nhân chứng như CCB Nguyễn Hồng Hà trở thành nguồn tư liệu sống vô cùng quý giá.