Đã đến lúc luật hóa nguyên tắc hoán đổi ngày nghỉ lễ?

Có nên đại trà hóa việc hoán đổi ngày nghỉ?

Gần đây, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đề xuất hoán đổi ngày làm việc để gộp kỳ nghỉ Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 với hai ngày nghỉ cuối tuần, tạo thành kỳ nghỉ liên tục 4 ngày.

Với chức năng đại diện, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động, đề xuất này là dễ hiểu và có những mặt tích cực nhất định. Một kỳ nghỉ dài hơn không chỉ giúp người lao động có thêm thời gian nghỉ ngơi, chăm lo cuộc sống cá nhân mà còn có thể kích thích du lịch, tiêu dùng và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn.

Tuy vậy, nếu nhìn từ góc độ quản lý nhà nước và vận hành chung của nền kinh tế, câu chuyện có lẽ không đơn giản như vậy.

Ảnh minh họa. Nguồn: Hạ Đan

Dù không biết cụ thể những cân nhắc đằng sau việc Bộ Nội vụ không đề xuất hoán đổi để kéo dài kỳ nghỉ 30/4 - 1/5 vừa qua, có thể thấy quyết định này phản ánh cách tiếp cận thận trọng hơn đối với việc gộp các kỳ nghỉ lễ thành những đợt nghỉ dài ngày. Đây cũng là quan điểm nhận được sự đồng tình từ không ít doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu.

Thực tế, việc có nên hoán đổi ngày nghỉ hay không không chỉ là bài toán phúc lợi cho người lao động hay kích cầu tiêu dùng. Vấn đề cần được đặt trong tổng thể các hoạt động kinh tế - xã hội, với nguyên tắc vừa bảo đảm quyền lợi người lao động, vừa không tạo thêm khó khăn và chi phí cho doanh nghiệp.

Việc gộp ngày nghỉ lễ với ngày nghỉ cuối tuần có thể phù hợp trong những dịp thật đặc biệt, nhất là Tết Nguyên đán khi nhu cầu đoàn tụ gia đình là rất lớn. Nhưng nếu trở thành thông lệ phổ biến, các kỳ nghỉ dài liên tục có thể ảnh hưởng đến nhịp độ sản xuất, kinh doanh và tính ổn định của các chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng hội nhập sâu rộng, chỉ một mắt xích bị gián đoạn cũng có thể tác động tới toàn bộ chuỗi sản xuất và giao hàng.

Đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp FDI và các ngành xuất khẩu như dệt may, da giày, điện tử, những thay đổi về lịch làm việc được quyết định sát thời điểm nghỉ lễ có thể làm xáo trộn kế hoạch sản xuất, ảnh hưởng tiến độ giao hàng và phát sinh thêm chi phí lao động. Không ít doanh nghiệp cũng phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân sự sau các kỳ nghỉ dài khi một bộ phận lao động chuyển việc hoặc không quay trở lại làm việc đúng kế hoạch.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các kỳ nghỉ dài có thể tạo cú hích cho tiêu dùng và du lịch trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng chi phí gián đoạn sản xuất và giảm số ngày làm việc hiệu quả.

Theo tính toán của Viện Kinh tế Đức (IW), việc bớt đi chỉ một ngày nghỉ lễ mỗi năm có thể giúp sản lượng kinh tế tăng thêm khoảng 0,2%, tương đương 8,6 tỷ Euro. Cơ quan thống kê Insee của Pháp ước tính mỗi ngày làm việc bổ sung thúc đẩy tăng trưởng GDP thêm 0,06-0,08%.

Tại Anh, Trung tâm nghiên cứu kinh doanh và kinh tế học (CEBR) từng công bố rằng các ngày nghỉ lễ (Bank Holiday) khiến GDP của Vương quốc Anh thiệt hại tới 19 tỷ bảng mỗi năm, với khoảng 45% thành phần kinh tế bị ảnh hưởng trực tiếp khi văn phòng, nhà máy, công trường ngừng hoạt động, trong khi chỉ khoảng 15% nền kinh tế – chủ yếu là ngành bán lẻ, nhà hàng và du lịch – được hưởng lợi.

Tại Trung Quốc, hai kỳ "Tuần lễ Vàng" dịp Tết Nguyên đán và Quốc khánh tuy giúp chi tiêu tăng vọt nhưng bù lại sản xuất công nghiệp giảm mạnh, và các chuyên gia đã nhiều lần đặt vấn đề về hiệu quả ròng của mô hình nghỉ dồn dập này.

Vì vậy, nhiều quốc gia luôn phải cân nhắc rất kỹ giữa lợi ích kích cầu trước mắt và hiệu quả kinh tế tổng thể của những kỳ nghỉ dài.

Ngoài tác động đối với sản xuất, kinh doanh, giáo dục và giao thông cũng là hai lĩnh vực chịu ảnh hưởng đáng kể. Hiện nay, nhiều trường phổ thông vẫn tổ chức học vào ngày thứ bảy. Việc thường xuyên hoán đổi để tạo thành các kỳ nghỉ dài có thể gây khó khăn cho việc bảo đảm tiến độ chương trình học, đồng thời làm gián đoạn nhịp học tập của học sinh và hoạt động giảng dạy của giáo viên.

Trong khi đó, mỗi kỳ nghỉ kéo dài đều kéo theo sự gia tăng đột biến về nhu cầu đi lại. Áp lực lên hạ tầng giao thông, nguy cơ ùn tắc và tai nạn giao thông vì thế cũng tăng lên đáng kể, đặc biệt tại các cửa ngõ đô thị lớn và các tuyến giao thông huyết mạch. Đây là những chi phí xã hội không nhỏ cần được tính đến khi xem xét việc kéo dài các kỳ nghỉ lễ.

Bởi vậy, câu chuyện hoán đổi ngày nghỉ không nên chỉ được nhìn từ góc độ người lao động có thêm vài ngày nghỉ hay ngành du lịch có thêm cơ hội kích cầu. Quan trọng hơn, đó là bài toán cân bằng lợi ích giữa người lao động, doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế. Một quyết định hợp lý không nhất thiết là kéo dài tối đa các kỳ nghỉ, mà là tìm được điểm cân bằng phù hợp nhất cho lợi ích chung.

Ảnh minh họa. Nguồn: TL

Quản trị hiện đại bắt đầu từ những việc nhỏ

Còn nhớ những năm công tác tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, chúng tôi thường khá bất ngờ khi gặp nhiều du khách xin thị thực vào Việt Nam từ rất sớm, thậm chí trước chuyến đi tới nửa năm.

Hỏi ra mới biết, ở nhiều quốc gia, người dân biết trước gần như toàn bộ lịch nghỉ trong năm. Ngoài kỳ nghỉ phép do cá nhân tự sắp xếp, các ngày lễ, số ngày nghỉ và cách bố trí nghỉ đều được quy định ổn định từ trước. Nhờ vậy, họ có thể chủ động lên kế hoạch cho các chuyến đi, đặt dịch vụ với chi phí hợp lý nhất. Doanh nghiệp cũng ít bị động hơn trong tổ chức sản xuất, kinh doanh, bởi các kỳ nghỉ đã được xác định từ trước và có thể dự báo chính xác.

Đáng chú ý, gần đây một số chuyên gia chính sách đã đề xuất Việt Nam nghiên cứu luật hóa cơ chế "ngày nghỉ cầu nối" (Bridge Days). Theo đó, các nguyên tắc hoán đổi ngày nghỉ sẽ được quy định sẵn trong luật và tự động áp dụng thống nhất hằng năm, thay vì mỗi dịp lễ lại phải ban hành một quyết định hành chính riêng.

Cách tiếp cận này không chỉ tăng tính minh bạch và khả năng dự báo cho người dân, doanh nghiệp mà còn giúp giảm đáng kể nguồn lực hành chính dành cho việc xây dựng, thẩm định và ban hành các phương án nghỉ lễ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện cuộc cải cách bộ máy và sắp xếp đơn vị hành chính với quy mô chưa từng có, có lẽ đã đến lúc những vấn đề tưởng như nhỏ và mang tính kỹ thuật, như cơ chế nghỉ lễ, nghỉ bù, cũng cần được tiếp cận theo hướng bài bản và hệ thống hơn. Một nền quản trị hiện đại không chỉ được thể hiện ở những quyết sách lớn, mà còn ở khả năng chuẩn hóa các quy trình tác động trực tiếp đến đời sống người dân và hoạt động của doanh nghiệp.

Theo tinh thần đó, việc xác định các kỳ nghỉ lễ liên hoàn dài ngày nên được quy định bằng một cơ chế ổn định, áp dụng thống nhất cho mọi năm, thay vì xử lý theo từng trường hợp như hiện nay. Khi đó, người lao động có thể chủ động lên kế hoạch nghỉ ngơi, du lịch hay chăm sóc gia đình; doanh nghiệp cũng có đủ thời gian để bố trí sản xuất, nhân sự và các hoạt động kinh doanh liên quan.

Cần lưu ý rằng, theo quy định hiện hành, doanh nghiệp phải thông báo lịch nghỉ cho người lao động trước ít nhất 30 ngày. Tuy nhiên, trên thực tế, phương án hoán đổi ngày làm việc và ngày nghỉ đôi khi được quyết định khá sát thời điểm nghỉ lễ, khiến cả doanh nghiệp lẫn người lao động rơi vào thế bị động. Đây là một nghịch lý cần được xem xét nếu mục tiêu là xây dựng một môi trường kinh doanh và làm việc có tính dự báo cao hơn.

Sau hơn một thập niên áp dụng cơ chế hoán đổi ngày nghỉ để tạo các kỳ nghỉ liền mạch, có lẽ đã đến lúc Việt Nam chuyển sang một hệ thống nghỉ lễ ổn định, minh bạch và có thể dự báo trước. Đó cũng chính là một trong những biểu hiện cụ thể của một nền quản trị hiện đại, lấy tính ổn định và khả năng dự báo làm nền tảng.