Đặc sắc nghệ thuật múa Chầu

Múa Chầu gắn với quá trình diễn xướng Then của người Tày, Nùng. Trong cuộc diễn xướng, các chúa Then thường thể hiện điệu múa Chầu song song với những khúc hát chầu tổ tiên, chầu cung vua, chầu chúa trời. Người múa kết hợp động tác với nhịp đàn tính, tạo nên sự thống nhất giữa âm nhạc, lời hát và hình thức trình diễn. Theo các nhà nghiên cứu, múa trong Then có 3 hình thức: múa tập thể, múa đôi, múa đơn. Đạo cụ chủ yếu gồm: quạt, đàn tính, chùm sóc nhạc. Khi múa, người thực hành sử dụng đạo cụ kết hợp với nhịp bước, di chuyển theo vòng tròn, hàng ngang hoặc tiến lùi theo vòng xuyến.

Các động tác múa Chầu dứt khoát nhưng khoan thai, uyển chuyển, nhẹ nhàng, mang tính ước lệ theo nhịp đàn tính. Nhiều động tác mô phỏng các hoạt động lao động sản xuất như: cày cấy, thu hoạch, chăn nuôi, săn bắt, tạo nên những sản phẩm hiện diện trong mâm lễ vật dâng cúng. Trong các nghi lễ, động tác dâng lễ vật lên tổ tiên thể hiện sự tôn kính, trân trọng của con cháu đối với tổ tiên; khi chầu cung vua hay chầu Ngọc Hoàng, các động tác dâng lễ vật thể hiện lòng biết ơn và mong ước về cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.

Trong màn múa Chầu, các chúa Then chủ yếu thực hiện động tác múa theo nhạc đệm, phần nhạc đệm và hát những khúc hát do một người hoặc một nhóm người làm thầy cúng đảm nhiệm. Ca từ trong các bài diễn xướng Then mộc mạc, giản dị, mang tính giáo dục, nhân văn. Múa Chầu không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn gắn với đời sống tinh thần và không gian nghi lễ, sinh hoạt văn hóa của người Tày, Nùng.

Các động tác múa Chầu dứt khoát nhưng khoan thai, uyển chuyển, nhẹ nhàng, mang tính ước lệ theo nhịp đàn tính.

Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu, xã Đông Khê chia sẻ: Điều quan trọng nhất của múa Chầu nằm ở sự hòa quyện giữa tiếng đàn tính, lời hát Then và nhịp điệu của người múa. Khi các yếu tố kết hợp với nhau, không gian nghi lễ trở nên sinh động, tạo nên một bầu không khí vừa linh thiêng vừa gần gũi, làm nên sức hút đặc biệt của múa Chầu trong diễn xướng Then. Để thực hành, người múa cần tập luyện để làm chủ nhịp bước, đạo cụ và đội hình.

Tại xã Đông Khê, múa Chầu vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Cụ Nông Thị Nhít, xóm Pò Lài biết và tập luyện múa Chầu từ khi hơn 10 tuổi. Tiếng Then, tiếng tính và những điệu múa trong các dịp lễ, Tết của làng bản, gia đình đã trở thành một phần đời sống tinh thần của cụ. Cụ từng tham gia múa Chầu tại các hội làng, hội xuân, lễ mừng nhà mới, lễ cấp sắc. Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu nhiều năm dày công sưu tầm, tìm hiểu, lưu giữ các giá trị nghệ thuật dân gian; năm 2015 được Nhà nước tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú ở loại hình Lễ hội truyền thống. Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu và cụ Nông Thị Nhít tích cực hướng dẫn con cháu, những người có nhu cầu tìm hiểu, học Then, tính và múa Chầu, góp phần đưa loại hình nghệ thuật này tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Em Trịnh Gia Linh, Lớp 12A, Trường THPT Thạch An chia sẻ: Em thấy múa Chầu rất đẹp và vui. Khi học múa, em phải tập trung để phối hợp động tác với mọi người, từ đó hiểu hơn về điệu múa truyền thống của dân tộc mình. Em muốn tiếp tục học để có thể giới thiệu núa Chầu đến nhiều người hơn.

Hiện múa Chầu vẫn xuất hiện trong một số hoạt động văn hóa như biểu diễn múa Rồng tại Lễ hội Pháo hoa ở Quảng Uyên hay lễ cấp sắc. Tuy nhiên, so với nhiều loại hình nghệ thuật khác, phạm vi xuất hiện của múa Chầu còn hạn chế. Số người biết và thực hành loại hình nghệ thuật này không nhiều, trong khi những người am hiểu, nắm giữ kỹ thuật múa phần lớn đã cao tuổi. Việc đưa múa Chầu vào các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, văn nghệ quần chúng ở cơ sở; đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá, tạo điều kiện để các nghệ nhân nghiên cứu, truyền dạy, giới thiệu rộng rãi đến người dân và du khách sẽ góp phần mở rộng không gian thực hành cho loại hình nghệ thuật này.