Đại biểu Siu Hương đề xuất làm rõ tiêu chí thu hồi đất vì lợi ích công cộng

Sáng 29-10, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Tham gia thảo luận, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai Siu Hương cho rằng, việc xác định dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng không thể chỉ căn cứ vào danh mục loại hình dự án được quy định trong luật, mà cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá lợi ích thực chất mà dự án mang lại cho cộng đồng.

Quang cảnh phiên thảo luận tại hội trường sáng 29-10. Ảnh: quochoi.vn

Cần tiêu chí cụ thể, tránh lạm dụng cơ chế thu hồi đất bắt buộc

Góp ý Điều 34 của dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) về thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, đại biểu (ĐB) Siu Hương nhận định, dự thảo đã liệt kê tương đối cụ thể các loại dự án, công trình thuộc diện thu hồi đất. Tuy nhiên, chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc loại hình dự án chưa đủ để khẳng định dự án mang lại lợi ích công cộng thực chất.

Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai Siu Hương đề nghị bổ sung 4 nhóm tiêu chí để xác định dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Theo đại biểu, nếu thiếu tiêu chí đánh giá cụ thể, việc áp dụng pháp luật có thể thiếu thống nhất giữa các địa phương, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ sử dụng cơ chế thu hồi đất bắt buộc đối với những dự án mà lợi ích chủ yếu thuộc về doanh nghiệp hoặc một nhóm nhà đầu tư.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị bổ sung 4 nhóm tiêu chí để xác định dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Thứ nhất, về mục tiêu và phạm vi thụ hưởng, dự án phải đáp ứng nhu cầu chung của xã hội, tạo lập hoặc nâng cao lợi ích cho cộng đồng. Phạm vi thụ hưởng có thể ở cấp xã, cấp tỉnh, liên tỉnh, liên vùng hoặc cả nước, phù hợp với quy mô và tính chất dự án.

Thứ hai, về hiệu quả kinh tế - xã hội, đối với dự án quy mô lớn hoặc tác động đến nhiều cộng đồng dân cư, cần đánh giá cụ thể hiệu quả và tác động dự kiến, như phát triển hạ tầng, tạo việc làm, bảo đảm an sinh xã hội, cải thiện điều kiện sống và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Những lợi ích này phải có căn cứ kiểm chứng, tránh nêu mục tiêu chung chung trong hồ sơ dự án.

Thứ ba, cần làm rõ mối quan hệ giữa lợi ích công cộng và lợi ích kinh doanh. Đại biểu cho rằng, không nên mặc nhiên loại trừ các dự án có yếu tố kinh doanh, bởi một số dự án vẫn có thể mang lại lợi ích công cộng rõ rệt. Tuy nhiên, phải xác định rõ lợi ích công cộng, cơ chế phân phối lợi ích và trách nhiệm của nhà đầu tư, tránh để việc thu hồi đất trở thành phương thức chuyển dịch lợi ích chủ yếu cho một doanh nghiệp hoặc nhóm nhà đầu tư.

Thứ tư, về nguồn lực và phương thức đầu tư, việc sử dụng ngân sách nhà nước, nguồn lực công hoặc thực hiện dự án theo phương thức đối tác công tư có thể là căn cứ để xem xét, nhưng không nên coi đây là điều kiện quyết định duy nhất. Yếu tố cốt lõi vẫn là mục tiêu công cộng, vai trò của Nhà nước và cơ chế bảo đảm lợi ích công cộng trong suốt quá trình thực hiện dự án.

Từ các tiêu chí trên, ĐB Siu Hương đề nghị, việc xác định dự án thuộc diện thu hồi đất phải xem xét đồng thời mục tiêu, phạm vi thụ hưởng, hiệu quả kinh tế - xã hội và mối quan hệ giữa lợi ích công cộng với lợi ích kinh doanh.

Đặc biệt, một dự án thuộc danh mục luật định không đồng nghĩa với việc đương nhiên phải thu hồi đất. Việc áp dụng cơ chế thu hồi đất bắt buộc cần được xem xét trên cơ sở tính cần thiết để thực hiện dự án; qua đó, phân biệt rõ giữa dự án thuộc danh mục được xem xét thu hồi đất và dự án thực sự đáp ứng yêu cầu về lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo đại biểu, bổ sung các tiêu chí cụ thể sẽ góp phần hạn chế việc áp dụng mở rộng cơ chế thu hồi đất, bảo đảm tính thống nhất trong thực thi pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Thu hồi đất phải gắn với bảo đảm sinh kế cho người dân

Cùng quan tâm đến việc bảo đảm quyền lợi của người có đất bị thu hồi, ĐB Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) cho rằng, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không thể chỉ dừng ở việc chi trả tiền bồi thường hoặc bố trí nơi ở mới, mà cần bảo đảm người dân có điều kiện ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế.

ĐB Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị cần xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu để có biện pháp hỗ trợ phù hợp. Ảnh: Hồ Long/baodaibieunhandan

Theo đại biểu, việc điều tra, xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới phản ánh điều kiện sống ban đầu, chưa cho thấy đầy đủ khả năng ổn định cuộc sống sau đó. Người nông dân có thể được bố trí nơi ở mới nhưng mất đất sản xuất; hộ kinh doanh được bồi thường về đất, tài sản nhưng mất địa điểm tạo thu nhập.

Vì vậy, ĐB Nga đề nghị cần xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đồng thời làm rõ trách nhiệm theo dõi, đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

ĐB Triệu Thị Ngọc Diễm phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng/baodaibieunhandan

Còn ĐB Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) đề nghị quy định cụ thể hơn trách nhiệm bảo đảm sinh kế trong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Theo đó, cần xác định rõ trường hợp mất hoặc giảm đáng kể thu nhập, biện pháp phục hồi sinh kế, kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả. UBND cấp tỉnh cần theo dõi việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người dân sau thu hồi đất để kịp thời xem xét hỗ trợ bổ sung khi cần thiết.

Trong khi đó, ĐB Dương Khắc Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) lưu ý, việc đánh giá điều kiện nơi ở mới tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ không nên chỉ căn cứ vào nhà ở và hạ tầng kỹ thuật, mà cần tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và duy trì sinh hoạt cộng đồng.

Trên cơ sở sự thống nhất cao của ĐBQH về sự cần thiết, cấp bách phải sửa đổi toàn diện Luật Đất đai năm 2024, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị: Tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Luật, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là Nghị quyết số 21 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV và các chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.

Đồng thời, thực hiện nghiêm yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong xây dựng pháp luật theo Quy định số 178 của Trung ương. Bên cạnh đó, cần nhận diện, xử lý những chính sách, quy định có nguy cơ tạo bất bình đẳng trong tiếp cận đất đai, dẫn đến trục lợi chính sách, lợi ích nhóm, thất thu ngân sách nhà nước và lãng phí nguồn lực đất đai.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên ​phát biểu kết luận phiên họp. Ảnh: quochoi.vn

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp đầy đủ ý kiến tại phiên thảo luận tổ, hội trường và ý kiến bằng văn bản, gửi Chính phủ tiếp thu, giải trình, hoàn thiện dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi). Việc hoàn thiện cần bảo đảm chất lượng, tiến độ để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.