Đại cải cách thị trường vốn, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng

Thị trường tài chính Việt Nam sẽ được cải cách toàn diện theo hướng đồng bộ, hiện đại và hội nhập với khu vực, thế giới, trở thành động lực quan trọng để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao, liên tục đến năm 2045. Đây là mục tiêu được đặt ra trong Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam vừa được Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký phê duyệt.

Những mục tiêu chiến lược cân bằng cấu trúc dẫn vốn

Đề án xác định rõ mục tiêu đến năm 2045, thị trường tài chính Việt Nam phải đạt trình độ phát triển cao và vận hành đầy đủ theo nguyên tắc thị trường cùng hệ thống hạ tầng và cơ chế giám sát tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Trong cấu trúc này, thị trường chứng khoán được giao vai trò trọng yếu trong việc huy động vốn trung và dài hạn, trong khi hệ thống ngân hàng sẽ phát triển theo hướng an toàn và thị trường bảo hiểm đóng vai trò an sinh bền vững.

Theo mục tiêu đến năm 2030, giá trị tài sản đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường vốn, thị trường chứng khoán đạt khoảng 15% GDP

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Chính phủ đặt ra các mục tiêu định lượng cụ thể cho giai đoạn đến năm 2030 bao gồm việc giá trị tài sản đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường vốn phải đạt khoảng 15% GDP và tổng giá trị tài sản ròng của các quỹ đầu tư chứng khoán đạt mức 5% GDP.

Đề án cũng nhấn mạnh việc phát triển đa dạng các sản phẩm từ cổ phiếu, trái phiếu Chính phủ đến các công cụ phái sinh và thị trường tài sản mã hóa. Đặc biệt, việc hình thành Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam được kỳ vọng sẽ trở thành cấu phần quan trọng để kết nối dòng vốn và các định chế tài chính trong khu vực, tạo ra cửa ngõ huy động nguồn lực quốc tế tối ưu.

Dưới góc nhìn của các chuyên gia, sự ra đời của Đề án là một bước đi cấp thiết để xử lý những tồn tại kinh niên của nền kinh tế, đó là nguồn lực tài chính cho nền kinh tế hiện chủ yếu đến từ tín dụng ngân hàng.

Theo bà Hà Thu Giang, Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế, Ngân hàng Nhà nước (NHNN), nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026-2030 dự kiến lên tới 38,5 triệu tỷ đồng, trong đó riêng năm 2026 cần khoảng 5,1 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là tỷ lệ tín dụng trên GDP vào năm 2025 đã ở mức 145%, cho thấy nền kinh tế vẫn đang dựa dẫm quá lớn vào ngân hàng.

Đại diện NHNN cảnh báo áp lực này gây rủi ro về chênh lệch kỳ hạn khi các tổ chức tín dụng phải dùng tiền gửi ngắn hạn để đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn cho các dự án hạ tầng và năng lượng trọng điểm.

Cùng chung nhận định, TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, cho rằng kênh tín dụng ngân hàng hiện đã chạm đến giới hạn về tỷ lệ đòn bẩy. Theo tính toán của chuyên gia này, để đạt mức tăng trưởng 10% đến năm 2030, khu vực tư nhân cần đóng góp tới 25,5 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 65% tổng nhu cầu vốn.

TS. Cấn Văn Lực khẳng định bài toán hiện nay không chỉ là huy động thêm tiền mà phải tái cấu trúc hệ thống theo hướng cân bằng hơn. Việc ban hành một chương trình cải cách thống nhất giữa các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán và tài chính số để giảm áp lực cho tín dụng, đồng thời phát triển mạnh mẽ các quỹ hưu trí và quỹ đầu tư mạo hiểm là rất cấp thiết.

Ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cung cấp thêm những con số đáng lưu ý: Hiện nay, hệ số an toàn vốn của các ngân hàng Việt Nam chỉ đạt khoảng 12%, thấp hơn đáng kể so với mức 15-18% của nhiều quốc gia. Bên cạnh đó là tình trạng lệch pha giữa nguồn vốn huy động chủ yếu ngắn hạn với nhu cầu cho vay trung và dài hạn.

Nâng hạng thị trường và hình thành các định chế tài chính quốc tế

Thực tế, các giải pháp phát triển thị trường vốn hiện được triển khai theo cả hướng trước mắt và lâu dài như đơn giản hóa thủ tục hành chính; nghiên cứu các sản phẩm mới như thị trường cho doanh nghiệp khởi nghiệp hay các công cụ phòng ngừa rủi ro để mở rộng không gian phát triển cho các nhà đầu tư.

Theo ông Hải, việc mở rộng không gian phát triển cho các sản phẩm tài chính mới sẽ là một trong những giải pháp quan trọng để tái cấu trúc hệ dẫn vốn và nâng cao hiệu quả huy động nguồn lực cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, để đưa thị trường vốn thoát khỏi quy mô khiêm tốn hiện tại, đại diện Ủy ban Chứng khoán Nhà nước nhấn mạnh Việt Nam cần một cuộc cách mạng sâu sắc về tư duy. Theo đó, cơ quan quản lý phải dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy "quản lý những gì kiểm soát được" sang tư duy "kiến tạo phát triển và quản trị rủi ro".

Những nút thắt kéo dài như yêu cầu ký quỹ trước giao dịch đối với khối ngoại hay việc công bố thông tin bằng tiếng Anh cần được giải quyết triệt để. Nếu thực hiện thành công việc nâng hạng thị trường theo tiêu chuẩn của FTSE Russell hay MSCI, Việt Nam có thể thu hút thêm từ 8 - 10 tỷ USD từ các tổ chức quản lý tài sản toàn cầu.

Bên cạnh đó, Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam tại TPHCM (VIFC-HCMC) được kỳ vọng sẽ trở thành cửa ngõ huy động vốn mới. Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TPHCM, vai trò của VIFC là bổ sung một tầng tài chính quốc tế, tạo ra các kênh huy động vốn mà kiến trúc hiện hữu chưa cung cấp đầy đủ: ngoại tệ và đa tiền tệ; vốn có kỳ hạn dài; quỹ hưu trí, bảo hiểm và tài sản quốc gia; tín dụng tư nhân; tài chính dự án; trái phiếu quốc tế; công cụ phòng ngừa rủi ro; và các cấu trúc đầu tư xuyên biên giới.

Ông Huân đưa ra kịch bản trung tâm này có thể huy động từ 10 - 30 tỷ USD/năm, tương đương từ 3,4% đến hơn 10% nhu cầu vốn đầu tư bình quân, qua đó biến mỗi đồng vốn quốc tế thành năng lực sản xuất thực tế cho đất nước.

Tuy nhiên, sự bền vững của thị trường còn phụ thuộc vào cấu trúc nhà đầu tư. Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam, lưu ý hiện có tới gần 99% tài khoản trên thị trường thuộc về nhà đầu tư cá nhân, dẫn đến tình trạng thị trường dễ bị chi phối bởi tâm lý ngắn hạn. Ông Sơn kiến nghị cần có chiến lược phát triển mạnh mẽ lực lượng nhà đầu tư tổ chức và các quỹ hưu trí để tạo sự ổn định.

Với những định hướng sát sao từ Chính phủ và sự vào cuộc quyết liệt của các bộ ngành, Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính được kỳ vọng sẽ phá vỡ những điểm nghẽn về thể chế. Đây là cơ sở vững chắc để xây dựng một hệ sinh thái tài chính minh bạch, nơi mỗi cam kết đều có thể chuyển hóa thành giao dịch và mỗi dòng vốn đều mang lại tác động phát triển thực chất cho mục tiêu tăng trưởng cao của Việt Nam.