Đại chỉnh trang Hồ Tây: Cần 'nhạc trưởng' đủ tầm, sự tham gia của cộng đồng

Bà Nguyễn Ngọc Lý – Sáng lập & Chủ tịch Hội đồng quản lý Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Cộng đồng (CECR), người dành hàng chục năm nghiên cứu về nước và các hệ sinh thái hồ – chia sẻ rằng, để hiểu được tầm vóc của dự án Hồ Tây, cần soi chiếu nó với những bài học quốc tế điển hình.

Trong các nghiên cứu trước đây về tình trạng ô nhiễm nước tại Việt Nam và sự cần thiết của một khung pháp lý kiểm soát ô nhiễm, bà Lý đã dành nhiều thời gian tìm hiểu về trường hợp của Tây Hồ tại Hàng Châu, Trung Quốc. Theo bà, vào những năm 1950 đến 1980, địa danh này từng rơi vào tình trạng “chết lâm sàng”. Ô nhiễm nghiêm trọng đến mức mực nước có nơi chỉ còn chưa đầy 1 mét do lớp bùn lắng đọng hàng thập kỷ.

Tây Hồ tại Hàng Châu - Trung Quốc từng bị ô nhiễm nghiêm trọng sau đó được cải tạo thành điểm đến hấp dẫn. Ảnh tư liệu

Đứng trước nguy cơ mất đi một biểu tượng quốc gia, Trung Quốc đã thực hiện một chiến dịch cải tạo cực lớn: Nạo vét tổng lực, dẫn nước từ sông Tiền Đường vào để thau rửa và quan trọng nhất là thực hiện một cuộc “đại phẫu” hạ tầng xung quanh để kiểm soát tuyệt đối nguồn thải.

Bà Lý nhận định rằng Hồ Tây của chúng ta hiện nay cũng đang đứng trước một ngưỡng cửa tương tự. Áp lực của sự phát triển, sự tích tụ của nước thải và bùn độc đang đẩy “hơi thở” của hồ vào tình trạng báo động. Tuy nhiên, chuyên gia này cũng đưa ra một góc nhìn rất thực tế: "Đừng coi đô thị hóa là kẻ thù của tự nhiên".

Theo bà, vấn đề không nằm ở chỗ giữ nguyên trạng bằng mọi giá, mà nằm ở “thiết kế ban đầu” và “quyết tâm chính trị”. Với trình độ công nghệ hiện nay, thế giới hoàn toàn có thể giải quyết được bài toán xử lý ô nhiễm và duy trì hệ sinh thái hồ trong lòng đô thị. Hồ Tây hoàn toàn có thể trở nên “lung linh” hơn, trở thành một không gian nghỉ ngơi đúng nghĩa nếu chúng ta biết cách đầu tư đúng tầm và áp dụng các giải pháp kỹ thuật bền vững.

Đặc biệt, bà Lý nhắn nhủ rằng cách tiếp cận dự án không nên quá cứng nhắc theo kiểu kỹ thuật thuần túy (engineering). Cải tạo Hồ Tây phải là một cuộc cách mạng về tầm nhìn, nơi con người không chỉ nạo vét bùn đất mà còn nạo vét cả những tư duy cũ kỹ để hướng tới một không gian sống xanh và bền vững cho thế hệ tương lai.

Nhà sáng lập CERC khẳng định: "Mọi sự thay đổi lớn đều cần một cú hích và một nguồn lực khổng lồ. Con số 30.000 tỷ đồng có thể khiến nhiều người choáng ngợp, nhưng nếu đặt lên bàn cân với giá trị vô hình của một Hồ Tây trong xanh đối với sức khỏe cộng đồng và giá trị thương hiệu của Hà Nội, đó là khoản đầu tư xứng đáng".

Phối cảnh Hồ Tây

Tuy nhiên, nguồn lực tài chính chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ chính là một chiến lược dài hơi và bền vững. Chúng ta cần một "nhạc trưởng" đủ tầm để điều phối dự án, cần sự minh bạch trong thực thi và đặc biệt là sự tham gia của các chuyên gia, của cộng đồng.

Bà Lý chia sẻ: "Tôi kỳ vọng rằng, dự án lần này sẽ là một bước ngoặt để Hồ Tây trở thành một "biểu tượng" của sự phát triển xanh. Hãy để cho thế hệ con cháu chúng ta nhìn lại dự án này như một cuộc hồi sinh lịch sử, để Hồ Tây mãi mãi là niềm tự hào không thể thay thế của người dân Hà Nội. Đó không chỉ là cải tạo môi trường, đó là khẳng định tầm vóc và trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với tương lai".

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến – người viết cuốn sách "Chuyện quanh quanh Dâm Đàm" (Dâm Đàm là tên gọi cổ của Hồ Tây - PV) lại tiếp cận dự án bằng một tình yêu di sản sâu nặng và vốn hiểu biết lịch sử phong phú. Ông bày tỏ sự đồng tình đối với việc đầu tư hạ tầng quanh hồ, bởi theo ông, trong một thời gian dài chúng ta đã có phần “bỏ rơi” Hồ Tây hoặc quản lý nó một cách rời rạc.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến

Theo ông, phương án thiết kế hạ tầng mới bằng cách mở rộng đường dạo bằng các kết cấu vươn ra (consol) thay vì đóng cọc xuống lòng hồ có thể là giải pháp để vừa bảo vệ lòng hồ, vừa tạo ra cảm giác khoáng đạt, giúp con người gần gũi với mặt nước hơn. Ông cũng đánh giá cao kế hoạch biến các cung đường quanh hồ thành không gian đi bộ và xe đạp vào cuối tuần. Việc nhường chỗ cho người đi bộ là một tư duy văn minh, giúp Hồ Tây thoát khỏi sự ồn ào của động cơ và khói bụi, trở thành một điểm đến thư giãn thực thụ.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của dự án cải tạo, theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, chính là cơ hội để hồi sinh những giá trị văn hóa phi vật thể. Ông gợi nhớ về thời nhà Lý – kỷ nguyên vàng của văn hóa Thăng Long – khi Hồ Tây là trung tâm vui chơi của các bậc đế vương. Lịch sử ghi chép rằng vào những dịp đại lễ, mặt nước hồ từng rực rỡ bởi hàng ngàn ngọn đăng hoa, cùng những đoàn thuyền rồng dạo khúc ca trù, xẩm xoan vang động cả một vùng.

Cuốn sách khảo cứu về Hồ Tây của nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến

Nhà văn bày tỏ mong muốn về việc phục dựng lễ hội rước đèn và du ngoạn trên hồ quy mô lớn. Sự kết hợp giữa công nghệ ánh sáng hiện đại và chất liệu dân gian truyền thống sẽ biến Hồ Tây thành một “nhà hát ngoài trời” khổng lồ. Việc khôi phục lại những đêm hội rực rỡ này không chỉ tạo ra một sản phẩm du lịch đặc sắc mà còn là sợi dây kết nối hào quang của tổ tiên với nhịp sống đương đại. Ông nhấn mạnh: “Nếu chúng ta khôi phục được lễ hội rước đèn thời Lý, Hồ Tây sẽ không còn là một mặt hồ tĩnh lặng, mà là một thực thể văn hóa sống động. Đó chính là cách bảo tồn di sản thông minh và bền vững nhất”.

Bên cạnh đó, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến cũng trăn trở về việc khai thác tiềm năng du lịch tâm linh quanh hồ. Với hệ thống di tích dày đặc như chùa Trấn Quốc, phủ Tây Hồ, đền Quán Thánh cùng các làng nghề truyền thống như đúc đồng Ngũ Xã, trồng hoa Nhật Tân, dự án cải tạo cần gắn liền với việc xây dựng các tour du lịch chuyên nghiệp. Hồ Tây không chỉ để ngắm từ xa, mà phải được trải nghiệm, được “chạm” vào từng lớp trầm tích văn hóa.

Các chuyên gia đều thống nhất nhận định: Dự án 30.000 tỷ cải tạo Hồ Tây là một sứ mệnh lịch sử. Việc cải tạo cần một “nhạc trưởng” đủ tâm, đủ tầm để điều phối đa ngành, từ kỹ thuật môi trường, kiến trúc cảnh quan đến bảo tồn văn hóa. Nếu thành công, Hồ Tây sẽ không chỉ sạch hơn, mà sẽ thực sự trở thành biểu tượng của một Hà Nội năng động, biết trân trọng quá khứ để kiến tạo tương lai. Đó không chỉ là một dự án hạ tầng, mà là lời khẳng định về tầm vóc và trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với “di sản sống” của Thủ đô.

Trần Hoàng | Linh Anh