Dải Ngân Hà đang đối mặt cuộc đụng độ mới

Hình ảnh Thiên hà Bóng ma được chụp bởi kính viễn vọng không gian James Webb. Ảnh: EUROPEAN SPACE AGENCY/TTXVN

Những "vết sẹo" từ vụ va chạm cách đây hàng tỷ năm

Dù nhìn từ hang động thời tiền sử hay từ những tòa nhà hiện đại ngày nay, bầu trời đêm luôn mang đến cảm giác ổn định và vĩnh cửu. Tuy nhiên, sự bình yên ấy chỉ là vẻ ngoài. Thiên hà của chúng ta – dải Ngân Hà – thực chất được hình thành từ hỗn loạn, va chạm và những biến động dữ dội.

Theo trang The Conversation, các “nhà khảo cổ thiên hà” nghiên cứu lịch sử của Ngân Hà thông qua chuyển động và thành phần hóa học của hàng trăm triệu ngôi sao. Những ngôi sao cổ xưa nhất chính là các “hóa thạch” lưu giữ ký ức về quá khứ đầy biến động của thiên hà.

Một trong những phát hiện quan trọng nhất của họ là sự tồn tại của những ngôi sao “di cư” – các ngôi sao không được sinh ra trong dải Ngân Hà. Chúng chuyển động theo quỹ đạo khác biệt và có thành phần hóa học nghèo các nguyên tố nặng hơn so với những ngôi sao bản địa. Điều này cho thấy chúng từng thuộc về một thiên hà lùn khác đã bị dải Ngân Hà nuốt chửng từ rất lâu.

Những bằng chứng này giúp các nhà thiên văn dựng lại lịch sử của thiên hà, đồng thời nghiên cứu vật chất tối – thành phần vô hình chiếm phần lớn khối lượng của dải Ngân Hà nhưng đến nay vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của vật lý thiên văn.

Khi dải Ngân Hà bị “cấu trúc lại” bởi một cuộc sáp nhập thiên hà

Theo các mô hình hình thành vũ trụ, những thiên hà lớn phát triển bằng cách hấp thụ các thiên hà nhỏ hơn. Trong lịch sử dải Ngân Hà, vụ va chạm lớn nhất được biết đến là sự kiện mang tên Gaia-Sausage-Enceladus, xảy ra cách đây khoảng 8–11 tỷ năm.

Thiên hà lùn này đã lao vào dải Ngân Hà và bị xé nát hoàn toàn. Tuy nhiên, dải Ngân Hà cũng không thoát khỏi hậu quả. Vụ va chạm đã làm thay đổi cấu trúc và hướng quay của thiên hà.

Nhiều ngôi sao từng thuộc đĩa thiên hà bị hất văng ra vùng quầng thiên hà, trở thành những “kẻ lưu đày” ngay trong nơi chúng được sinh ra. Đồng thời, Dải Ngân Hà cũng thu nhận thêm nhiều cụm sao mới từ thiên hà bị phá hủy.

Các dữ liệu từ kính thiên văn không gian Gaia cho thấy vụ va chạm này thậm chí còn làm thay đổi sự sắp xếp giữa đĩa thiên hà và quầng vật chất tối bao quanh nó. Quầng vật chất tối khổng lồ, vốn chi phối lực hấp dẫn ở vùng ngoài của dải Ngân Hà, có thể đã bị kéo giãn và biến dạng sau cú va chạm. Giống như một con tàu dần nghiêng đi sau cú va đập mạnh, Ngân Hà đã bắt đầu thay đổi hình dạng trong suốt hàng tỷ năm tiếp theo.

Hình ảnh hố đen siêu lớn ở trung tâm của dải Ngân hà. Ảnh tư liệu: Yonhap/TTXVN

Một cuộc va chạm mới đang được báo trước

Khác với nhiều thiên hà có kích thước tương tự, dải Ngân Hà đã có hàng tỷ năm yên bình để hồi phục sau thảm họa Gaia-Sausage-Enceladus. Nhưng giai đoạn ổn định đó có thể sắp kết thúc.

Hiện nay, Đám mây Magellan Lớn (Large Magellanic Cloud – LMC), thiên hà vệ tinh lớn nhất của Ngân Hà, đang tác động mạnh lên thiên hà của chúng ta. Lực hấp dẫn của nó đã bắt đầu làm xáo trộn quầng vật chất tối và kéo dải Ngân Hà vào một “điệu nhảy” vũ trụ ngày càng mạnh mẽ hơn.

Đây có thể là sự lặp lại của những gì từng xảy ra khoảng 10 tỷ năm trước. Khi LMC tiến lại gần hơn, dải Ngân Hà đang phản ứng bằng cách dịch chuyển và biến dạng dưới tác động hấp dẫn của người bạn đồng hành khổng lồ này.

Các nhà thiên văn cho rằng trong cuộc tương tác kéo dài này, chỉ một thiên hà có khả năng tồn tại nguyên vẹn. Một chương mới của lịch sử thiên hà – với những cuộc di cư, thích nghi và sống sót – đã bắt đầu.

Điều đó không làm giảm vẻ đẹp của bầu trời đêm, mà ngược lại khiến nó trở nên kỳ vĩ hơn. Dải sáng mờ vắt ngang bầu trời không phải biểu tượng của sự bất biến, mà là dấu tích của một lịch sử dài đầy những lần tan vỡ, tái sinh và biến đổi không ngừng. Những ngôi sao vẫn đang kể lại câu chuyện ấy, đồng thời hé lộ tương lai của thiên hà mà chúng ta đang sống.