'Lớp học xanh' đặc biệt trong rừng già Cúc Phương

Bộ sưu tập côn trùng và các mẫu vật sinh học tại bảo tàng.

Không chỉ lưu giữ những giá trị của rừng già, nơi đây còn góp phần lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường tới cộng đồng.

Giữa màu xanh thăm thẳm của rừng nguyên sinh Cúc Phương, bảo tàng được xem như một “giáo cụ trực quan” khổng lồ trong hành trình giáo dục bảo tồn thiên nhiên. Không có bảng đen hay những bài giảng khô cứng, nơi đây kể câu chuyện về rừng bằng các tiêu bản động thực vật cùng những lát cắt sinh động của hệ sinh thái nguyên sinh. Qua mỗi chuyến tham quan, hàng nghìn du khách và học sinh có thêm hiểu biết về thiên nhiên, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ đa dạng sinh học.

Những câu chuyện từ đại ngàn

Nằm trong khuôn viên vườn quốc gia, Bảo tàng Cúc Phương được ví như một “lớp học xanh”, nơi thiên nhiên được kể lại bằng những hình ảnh, mẫu vật và câu chuyện trực quan sinh động. Được thành lập từ năm 1973 nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học và lưu trữ mẫu vật, bảo tàng hiện lưu giữ hơn 20 nghìn mẫu vật sinh học, địa chất và khảo cổ. Từ tháng 8/2020, nơi đây chính thức mở cửa đón khách tham quan, trở thành điểm dừng chân hấp dẫn trong hành trình khám phá rừng Cúc Phương.

Không chỉ là nơi trưng bày tiêu bản động thực vật, côn trùng hay di vật khảo cổ, bảo tàng còn được xem như một “ngân hàng dữ liệu” phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn thiên nhiên. Đây cũng là địa chỉ quen thuộc của học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về hệ sinh thái rừng nguyên sinh Cúc Phương.

Ngay tại tầng 1, du khách dễ dàng bị thu hút bởi “Tháp bướm” – công trình trưng bày khoảng 350 mẫu bướm trong tổng số 380 loài được phát hiện tại Cúc Phương. Những cánh bướm với màu sắc và hình dáng đa dạng được sắp đặt như một tác phẩm nghệ thuật, tái hiện vẻ đẹp phong phú của thiên nhiên rừng già.

Theo chị Hoàng Thị Quyên, thuyết minh viên Bảo tàng Cúc Phương, hình ảnh con bướm được chọn làm biểu tượng của bảo tàng không chỉ vì giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa khoa học. Bướm là nhóm sinh vật nhạy cảm với sự thay đổi môi trường sống, thường được xem là chỉ thị phản ánh mức độ đa dạng sinh học và chất lượng hệ sinh thái. Sự phong phú của các loài bướm cho thấy môi trường tự nhiên tại Cúc Phương vẫn được bảo tồn tương đối tốt.

Trong khi tầng 1 gây ấn tượng với thế giới côn trùng, tầng 2 đưa du khách bước sâu hơn vào không gian đa dạng sinh học của rừng nguyên sinh. Các phòng trưng bày được chia theo chủ đề động vật, thực vật, côn trùng, văn hóa và khảo cổ, tái hiện sinh động hệ sinh thái cùng dấu ấn văn hóa gắn với cánh rừng Cúc Phương.

Không gian trưng bày tiêu bản động vật tại Bảo tàng Cúc Phương.

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, Cúc Phương sở hữu hệ thực vật đặc biệt phong phú với gần 2.500 loài thực vật bậc cao, trong đó có nhiều loài gỗ quý như đinh hương, lim xanh, chò xanh, chò chỉ. Ngoài ra, nơi đây còn có khoảng 400 loài cây thuốc, 300 loài cây thực phẩm cùng hệ nấm đa dạng.

Thông qua các tiêu bản trưng bày, du khách có thể tìm hiểu nhiều loài thực vật đặc trưng như dương xỉ, lan rừng, thất diệp nhất chi hoa, chè hoa vàng hay các loài dây leo đặc hữu của rừng nhiệt đới. Trong đó, lan Việt là loài đáng chú ý bởi tính đặc hữu và đặc điểm sinh trưởng đặc biệt khi sống phụ sinh trên rễ cây chủ, gần như không có lá mà chủ yếu phát triển hoa và quả.

Không chỉ giàu hệ thực vật, Cúc Phương còn là nơi cư trú của nhiều loài động vật quý hiếm. Theo thống kê, vườn quốc gia hiện có 137 loài thú, 337 loài chim, 129 loài bò sát và lưỡng cư, 66 loài cá cùng hàng nghìn loài côn trùng. Nhiều loài quý hiếm như voọc mông trắng, sóc bụng đỏ đuôi hoe hay gấu ngựa hiện vẫn được bảo tồn tại đây.

Tại khu trưng bày động vật, du khách có thể quan sát nhiều mẫu tiêu bản của các loài đặc trưng như cá Niết Hang, ếch Cây Xanh, rắn lục hay thằn lằn Chân Ngón. Không gian côn trùng với các bộ sưu tập bọ que, bọ lá, ve sầu, xén tóc, bọ cánh cam và nhiều loài bướm rực rỡ cũng góp phần tái hiện sinh động thế giới tự nhiên của rừng già Cúc Phương.

Bên cạnh giá trị đa dạng sinh học, bảo tàng còn lưu giữ nhiều hiện vật lịch sử, văn hóa gắn với cư dân cổ xưa sinh sống trong khu vực. Đáng chú ý là bộ hài cốt hóa thạch của người tiền sử trong tư thế nằm ôm gối có niên đại hơn 7.500 năm cùng các công cụ đá cổ, góp phần làm sáng tỏ đời sống và sinh hoạt của cư dân tiền sử tại Cúc Phương.

Nhiều trường học lựa chọn Bảo tàng Cúc Phương làm điểm đến giáo dục trải nghiệm cho học sinh.

Khi thiên nhiên trở thành bài học sống động

Những năm gần đây, Bảo tàng Cúc Phương không chỉ phục vụ nhu cầu tham quan của du khách mà còn trở thành điểm đến giáo dục trải nghiệm cho nhiều trường học, tổ chức nghiên cứu và các chương trình bảo tồn thiên nhiên. Tại đây, học sinh, sinh viên được trực tiếp quan sát các mẫu vật, tìm hiểu hệ động thực vật đặc trưng của rừng nguyên sinh, đồng thời tham gia nhiều hoạt động khám phá thiên nhiên và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

Thay vì tiếp cận kiến thức qua sách vở khô khan, người học khi đến với bảo tàng được trải nghiệm một “lớp học xanh” trực quan và sinh động. Những khái niệm về đa dạng sinh học, tiến hóa hay bảo tồn môi trường được thể hiện bằng mẫu vật, hình ảnh và các câu chuyện thực tế, giúp người xem dễ hình dung và ghi nhớ hơn.

Từ việc quan sát “Tháp bướm” để hiểu vai trò của các loài chỉ thị môi trường đến tìm hiểu sơ đồ cây tiến hóa nhằm hình dung dòng chảy của sự sống qua hàng triệu năm, bảo tàng đã biến những kiến thức sinh học vốn phức tạp trở nên gần gũi, dễ tiếp cận. Đây cũng được xem là mô hình giáo dục trải nghiệm giúp cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, nâng cao nhận thức về thiên nhiên theo cách tự nhiên và bền vững.

Dừng chân khá lâu trước khu trưng bày tiêu bản côn trùng, em Trần Mạnh Quân (Hà Nội) không giấu được sự thích thú. Vừa ghi lại hình ảnh bằng điện thoại, Quân vừa chia sẻ chuyến tham quan không chỉ mang đến nhiều kiến thức mới mà còn giúp em thêm yêu thiên nhiên và ý thức hơn về việc bảo vệ môi trường sống.

“Tháp bướm” với hàng trăm mẫu tiêu bản là điểm nhấn độc đáo tại Bảo tàng Cúc Phương.

“Em thấy thiên nhiên rất đẹp và cũng rất mong manh. Sau chuyến đi này, em muốn thay đổi một số thói quen hằng ngày để sống xanh hơn và góp phần bảo vệ môi trường, bảo vệ các loài động vật hoang dã quý hiếm”, Quân nói.

Theo ông Đỗ Hồng Hải - Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục môi trường và Dịch vụ, Vườn quốc gia Cúc Phương, giá trị đặc biệt của bảo tàng không chỉ nằm ở quy mô trưng bày mà còn ở việc mỗi hiện vật đều gắn với một câu chuyện riêng về thiên nhiên, đa dạng sinh học và công tác bảo tồn. Mỗi năm, bảo tàng đón khoảng 3.000 - 5.000 lượt khách tới tham quan, học tập và nghiên cứu.

Trong thời gian tới, Bảo tàng Cúc Phương định hướng phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, từng bước xây dựng mô hình bảo tàng số nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Theo đó, các hoạt động bảo tồn, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái sẽ được kết nối chặt chẽ hơn để phát huy giá trị tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học của rừng già Cúc Phương.

Hiện nay, bảo tàng đã ứng dụng công nghệ số trong hoạt động tham quan thông qua hệ thống mã QR tại nhiều điểm trưng bày và tuyến tham quan, giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin về hiện vật, hệ động thực vật và các câu chuyện bảo tồn. Đơn vị cũng tiếp tục đầu tư trang thiết bị phục vụ số hóa dữ liệu, bảo quản mẫu vật và nâng cao chất lượng trưng bày theo hướng tăng tính tương tác, trải nghiệm thực tế cho người xem.

Bên cạnh đó, bảo tàng đang mở rộng hợp tác với nhiều đối tác trong và ngoài nước để triển khai hoạt động lưu trữ vật liệu gene sinh học (Bio-Bank), góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, bảo tồn và lưu giữ nguồn gene quý hiếm của các loài động vật hoang dã.

Giữa màu xanh thăm thẳm của đại ngàn, “lớp học xanh” ấy vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về thiên nhiên bằng những mẫu vật và ký ức của rừng già, để mỗi người khi rời đi đều mang theo thêm tình yêu và trách nhiệm với môi trường sống quanh mình.

Bảo tồn thiên nhiên không phải trách nhiệm của riêng một cá nhân hay tổ chức nào, mà bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong nhận thức và hành động hằng ngày. Từ “lớp học xanh” giữa đại ngàn Vườn quốc gia Cúc Phương, mỗi du khách có thêm cơ hội hiểu rõ hơn giá trị của đa dạng sinh học, từ đó nâng cao ý thức chung tay gìn giữ thiên nhiên cho các thế hệ mai sau.