Nối lại những ký ức, đưa liệt sĩ trở về

Lực lượng khảo sát, tìm kiếm mộ liệt sĩ bằng radar xuyên đất vào năm 2025 tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TPHCM).

Lần theo ký ức để tìm liệt sĩ

Trong hành trình tìm hiểu về các hố chôn tập thể liệt sĩ trong giai đoạn Mậu Thân 1968, các cán bộ thuộc Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh đã cung cấp cho chúng tôi nhiều tư liệu quý về các nhân chứng cung cấp tư liệu lịch sử, giúp “giải mã” được những nơi các liệt sĩ đang nằm lại, tại Công viên Lê Thị Riêng.

Trong số đó, ông Nguyễn Thành Phước (70 tuổi, đường Nguyễn Thị Chuồi, xã Xuân Thới Sơn) là người để lại nhiều chi tiết đặc biệt. Sinh ra và lớn lên tại khu Bắc Hải, giáp ranh với Công viên Lê Thị Riêng ngày nay, ông Phước cho biết vào thời điểm Tết Mậu Thân 1968, khi mới 12 tuổi, ông đã tận mắt chứng kiến cảnh chôn cất tập thể. Theo nhân chứng này trong quá trình giải tỏa nghĩa địa để xây dựng công viên, các khu mộ tập thể này gần như không bị tác động. “Năm 1983 chỉ bốc những ngôi mộ có bia. Những hầm mộ tập thể nằm dưới mặt đất bằng hoàn toàn không ai đụng tới. Vì vậy tôi tin rằng các chiến sĩ vẫn còn nằm nguyên vẹn dưới lòng đất” - ông Phước khẳng định.

Cùng nhận định này, ông Phan Văn Mưa (63 tuổi, phường Hòa Hưng) kể rằng, trong thời gian ông làm nhiệm vụ bảo vệ tại công trường xây dựng Công viên Lê Thị Riêng, đã trực tiếp chứng kiến xe ủi đào trúng nhiều dấu tích hài cốt. Đối với ông Mưa, những hiện vật được phát hiện khi thi công công viên chính là bằng chứng cho thấy dưới lớp đất ấy vẫn còn những phần mộ chưa được tìm thấy.

Không chỉ những người từng làm việc tại nghĩa trang hay công viên, nhiều nhân chứng khác cũng mang đến các mảnh ghép quan trọng. Ông Võ Huy Thịnh (ngụ tại đường Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu) nhớ như in những ngày sau đợt giao tranh ác liệt năm 1968. Khi nghe tiếng còi hú liên tục của xe cứu thương từ hướng nghĩa địa Đô Thành, cậu bé năm nào đã tò mò chạy theo vào bên trong. Từ ký ức của mình, ông Thịnh cho rằng khu vực chôn cất nằm trên nền đất thấp cũ, sát trục đường từ cổng chính dẫn vào nhà xác, hướng về cư xá Bắc Hải.

Một nhân chứng khác là ông Nguyễn Đình Đạt (ngụ tại đường Huỳnh Tấn Phát, phường Tân Mỹ) cũng có những ký ức đặc biệt. Những ngày sau Tết Mậu Thân, ông cùng cha và anh trai đến nghĩa trang Đô Thành sau khi nghe tin có xe chở thi thể chiến sĩ về đây. Theo ông Đạt, ngoài khu vực phía sau tượng đài tưởng niệm hiện nay, cơ quan chức năng cần mở rộng phạm vi khảo sát ra gần đường Cách Mạng Tháng Tám vì rất có thể còn tồn tại một rãnh chôn tập thể lớn ngay khu vực phía trước.

Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh - Phó Cục trưởng Cục Tác chiến (Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam), qua tổng hợp thông tin từ nhân chứng, cộng đồng và kết quả khảo sát hiện trường, bước đầu đã xác định khu vực này có khoảng 3 rãnh mộ tập thể với số lượng liệt sĩ ước tính khoảng 900 người.

Hành trình tri ân liệt sĩ dưới lòng công viên

Nếu ký ức nhân chứng là những mảnh ghép lịch sử thì khoa học đang trở thành công cụ để kiểm chứng những ký ức ấy. Trong đó, các chuyên gia từ Trường Đại học Khoa học tự nhiên đã góp công vào quá trình xác định vị trí các hố chôn liệt sĩ. Theo PGS.TS Lê Văn Anh Cường, các phương pháp hiện đại được nhóm nghiên cứu sử dụng như radar xuyên đất (GPR), đo điện trở suất địa chất (ERT), bản đồ 3D, thiết bị bay không người lái và trí tuệ nhân tạo. Các thiết bị và phương pháp hiện đại đang được nghiên cứu ứng dụng để xác định các khu vực nghi vấn mà không cần đào bới trên diện rộng. Trong điều kiện đô thị hóa mạnh như hiện nay, các phương pháp địa vật lý có khả năng phát hiện những biến đổi dưới lòng đất, từ đó giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

Bên cạnh các nhà khoa học Việt Nam, một nhân vật đặc biệt cũng góp phần quan trọng trong hành trình tìm kiếm là ông Robert Ambrose Connor, cựu quân nhân Hoa Kỳ, từng tham chiến trong giai đoạn chiến tranh tại Việt Nam. Nhiều năm qua, ông Connor tham gia Nhóm tình nguyện thu thập thông tin và tư liệu hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm liệt sĩ. Từ những ký ức của người từng ở bên kia chiến tuyến, ông đã cung cấp nhiều dữ liệu giúp xác định các khu mộ tập thể.

Gần sáu thập niên đã trôi qua kể từ mùa xuân Mậu Thân năm ấy, những nhân chứng năm xưa giờ tóc đã bạc, không ít người đã tuổi già sức yếu. Họ đã cung cấp nhiều tư liệu đặc biệt quý giá cho Bộ Tư lệnh TPHCM, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia trong hành trình tìm kiếm và tri ân các anh hùng liệt sĩ. Đó còn là hành trình trả lại tên cho những người đã ngã xuống, để sự hy sinh ấy được tri ân trọn vẹn và để lịch sử được nối dài bằng sự thật.

HÀNH TRÌNH KHOANH VÙNG HỐ CHÔN LIỆT SĨ

Từ năm 2024 đến nay, Bộ Tư lệnh TPHCM phối hợp với Ban Chỉ đạo 515 các cấp, các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học và nhân chứng lịch sử triển khai nhiều đợt khảo sát tại Công viên Lê Thị Riêng. Hàng chục nhân chứng được gặp gỡ, đối chiếu lời kể; nhiều ảnh tư liệu, bản đồ quân sự và hồ sơ lịch sử được thu thập, phân tích. Các đoàn công tác cũng nhiều lần khảo sát thực địa, xác định các mốc địa hình cũ như cổng nghĩa trang, nhà xác, khu vực cây thánh giá, trục đường dẫn vào cư xá Bắc Hải. Song song đó, các chuyên gia địa vật lý đề xuất ứng dụng radar xuyên đất (GPR), đo điện trở suất địa chất (ERT), bản đồ số 3D và trí tuệ nhân tạo để khoanh vùng chính xác.

Kết quả bước đầu cho thấy khu vực Công viên Lê Thị Riêng có thể tồn tại khoảng 3 rãnh mộ tập thể với khoảng 900 liệt sĩ được an táng sau Tết Mậu Thân 1968. Hiện nay, quá trình khảo sát để quy tập hài cốt liệt sĩ tại đây đang được Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia, Bộ Tư lệnh TPHCM và các cơ quan liên quan nỗ lực, khẩn trương để đưa hài cốt liệt sĩ trở về.