Đại tá KGB giải mật những phi vụ đình đám…

KGB và “Năm Gián Điệp”

Theo Bách khoa thư mở (Wikipedia) KGB là Ủy ban An ninh Quốc gia Nga hay Ủy ban An ninh Nhà nước, là lực lượng cảnh sát mật chính, cơ quan an ninh của Liên Xô từ năm 1954 tới năm 1991. Tiền thân là Cheka, Bộ Dân ủy An ninh Quốc gia Liên Xô (NKGB), Bộ Dân ủy Nội vụ Liên Xô (NKVD) và Bộ An ninh Quốc gia Liên Xô (MGB), trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô.

Tài liệu của KGB được phân loại và một số được đăng tải trực tiếp trên web cho thấy chức năng chính của KGB là tình báo đối ngoại, phản gián, hoạt động điều tra, bảo vệ biên giới Liên Xô, bảo vệ Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô và Chính phủ Liên Xô, tổ chức và đảm bảo an ninh truyền thông của chính phủ cũng như chống lại chủ nghĩa dân tộc, bất đồng chính kiến và các hoạt động chống Liên Xô. Năm 1991, sau khi Liên Xô tan rã, KGB tách thành Cơ quan An ninh Liên bang (FSB) và Cơ quan Tình báo Đối ngoại Liên bang Nga (SVR).

KGB Liên Xô nổi tiếng với cuộc chiến không khoan nhượng chống lại các điệp viên CIA hoạt động bí mật ở Liên Xô. (Nguồn: Gw2ru.com)

Cục K hay Cục Phản gián (Kontrrazvedk) thuộc Tổng cục Tình báo nước ngoài (FCD) của KGB, là cơ quan an ninh có nhiệm vụ cốt lõi là phát hiện, vô hiệu hóa và chống lại các hoạt động gián điệp, tình báo của các thế lực thù địch hoặc tổ chức tội phạm nước ngoài, đồng thời bảo vệ bí mật quốc gia và củng cố an ninh nội bộ.

Thuật ngữ “Năm gián điệp” (Year of the Spy) thường được truyền thông phương Tây dùng để nói đến năm 1985, thời điểm xảy ra cuộc chiến tình báo ác liệt giữa Liên Xô (nay là Nga) và Mỹ. Trong thời gian này, các cơ quan an ninh Mỹ đã phanh phui nhiều vụ gián điệp và bắt giữ điệp viên làm việc cho tình báo Liên Xô. Ngược lại, mạng lưới điệp viên Xôviết nằm vùng tại Mỹ cũng giáng đòn trả đũa bằng cách vạch mặt nhiều đặc vụ phương Tây.

Những sự kiện nổi bật trong Năm Gián Điệp có vụ bắt giữ John Walker, cựu sĩ quan Hải quân Mỹ điều hành mạng lưới gián điệp cho Liên Xô suốt 17 năm, làm lộ hàng triệu thông điệp mật và công nghệ mã hóa. Vụ Ronald Pelton, nhân viên Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) đã bán cho Liên Xô các thông tin về chương trình nghe lén cáp ngầm dưới biển của Mỹ. Về đòn phản công của KGB, điệp viên hai mang người Mỹ của CIA (Aldrich Ames) và FBI (Robert Hanssen) đã cung cấp thông tin, giúp tình báo Liên Xô triệt phá gần 20 mạng lưới và đặc vụ của CIA, GRU đang hoạt động tại Moscow.

Những vụ scandal đình đám được giải mật qua tiết lộ của Cherkashin

Tạp chí EHA (EHA): Thưa Đại tá Ivanovich, với tư cách người chứng kiến hoạt động của các cơ quan tình báo Liên Xô và Mỹ thời Chiến tranh Lạnh, ông đánh giá thế nào về tình hình năm 1985?

Đại tá Ivanovich (V.Ivanovich): Những gì đang xảy ra ở Liên Xô lúc đó được dư luận, nhất là Mỹ coi đây là sự khởi đầu của sự suy yếu của phe XHCN. Mặc dù không ai, kể cả Tổng thống Ronald Reagan lại ngờ rằng chỉ trong 6 năm, một cường quốc lớn lại có thể tan rã. Nhìn chung, năm đó là năm không thành công đối với KGB. Còn FBI cũng không ngoại lệ, thất bại trong các hoạt động tình báo.

Ví dụ, gia đình chuyên gia mật mã Walker và Ronald Pelton từ NSA đã gây thiệt hại nặng nề nhất cho an ninh Mỹ vì bán các bí mật quân sự và tình báo tối quan trọng của Mỹ cho Liên Xô nhằm đổi lấy tiền bạc. Sĩ quan CIA Edward Lee Howard bị lộ tẩy. Sĩ quan cấp cao FCD Vitaly Yurchenko đã chuyển sang làm việc cho tình báo Mỹ. KGB đã nhanh chóng nắm bắt cơ hội, bắt giữ các điệp viên hai mang, thâm nhập của các điệp viên vào KGB, GRU và Bộ Ngoại giao.

EHA: Động cơ phản bội nước Mỹ của Aldrich Ames và Edward Lee Howard?

V. Ivanovich: Ngoài lợi ích tài chính thuần túy, Aldrich Ames bị thúc đẩy bởi nỗ lực của giới lãnh đạo Mỹ rằng Liên Xô là nguồn gốc của mối đe dọa. Ông ta xem đây là nỗ lực để có thêm kinh phí cho các cơ quan tình báo, chứ không phải là những hành động xuất phát từ lợi ích sống còn thực sự của Mỹ.

Adolph Tolkachev chụp tài liệu mật để gửi cho CIA. Bức tranh, do Kathy Frantz Fieramosca vẽ, được trưng bày tại trụ sở CIA ở Langley, Virginia. (Nguồn: Espionagehistoryarchive.com)

Hãy tin tôi, Ames không phải là kẻ ngốc, đã phân tích chính sách và hiểu rõ nước Mỹ. Aldrich Ames bắt đầu bán thông tin tuyệt mật cho Liên Xô từ năm 1985 đến khi bị bắt vào năm 1994, ông ta đã làm lộ hơn 100 chiến dịch bí mật và khiến ít nhất 10 điệp viên phương Tây bị hành quyết.

Còn trường hợp Edward Lee Howard. Howard là một sĩ quan CIA, ông ta đã đến Đại sứ quán Liên Xô để xin thị thực nhập cảnh vào Nga, làm việc dưới vỏ bọc ngoại giao. FBI phát hiện ông ta sử dụng chất ma túy, và sau đó có thông tin ông ta đã ăn cắp ví của một phụ nữ trên máy bay. Theo tôi, nếu trong trạng thái hưng phấn, ông ta muốn chứng tỏ sự sẵn sàng làm gián điệp của mình. Những chuyện như vậy vẫn xảy ra ngay cả với những người có tâm lý ổn định, nhưng thực tế, chuyến đi đến Liên Xô của Howard đã bị hủy bỏ.

Howard được huấn luyện để làm việc với Adolph Tolkachev vì Tolkachev là thành viên của một phòng kín thuộc viện nghiên cứu khoa học về radar và nắm giữ thông tin về các thiết bị nhận dạng bạn thù dành cho máy bay của không quân Liên Xô. Đây là bí mật quân sự mang tính tuyệt mật.

EHA: Tại sao điệp viên Mỹ không liên lạc với một điệp viên tiềm năng?

V. Ivanovich: Vào thời điểm đó, trên lãnh thổ Liên Xô, môi trường làm việc của CIA không mấy thuận lợi. KGB vừa phát hiện ra điệp viên Trigon, được tuyển mộ ở Colombia, đó là nhân viên Bộ Ngoại giao Aleksandr Ogorodnik, người đã tự sát trong lúc bị bắt. Nữ sĩ quan CIA Martha Peterson cũng bị bắt trong một chiến dịch giao nhận bí mật. Có thể hiểu được rằng mọi người đều lo sợ những hành động khiêu khích. Tuy nhiên, trưởng trạm CIA ở Moscow, một người quyết đoán và khá dũng cảm, đã mạo hiểm liên lạc với Tolkachev.

EHA: Lý do Edward Lee Howard bị bắt vào năm 1985?

V.Ivanovich: Vào năm 1986, khi tôi trở về từ chuyến công tác ở Mỹ, Howard bất chấp tất cả những gì đã xảy ra với ông ta, là một người rất thông minh và là một điệp viên lão luyện. Khi tình báo Mỹ nhận được thông tin về ông ta từ Vitaly Yurchenko vào năm 1985, FBI đã tiến hành theo dõi ông ta.

Nhận thấy điều này, Howard và vợ cũng là một sĩ quan tình báo khá giàu kinh nghiệm, đã lái xe rời khỏi nhà, và tại một ngã tư, Howard nhảy ra khỏi xe còn vợ ông ta đã nhanh tay đặt một ma-nơ-canh vào ghế trước. FBI không hề nghi ngờ, và Howard đã vượt qua biên giới Mỹ - Mexico, từ đó đi đến châu Âu rồi vào Liên Xô.

EHA: Lý do Tướng Oleg Kalugin và Dmitry Polyakov làm việc cho CIA trong suốt nhiều năm mà không ai biết?

V. Ivanovich: Oleg Kalugin (sinh năm 1934) là cựu Thiếu tướng KGB. Từng là vị tướng trẻ nhất của cơ quan này, nhưng đã đã đào tẩu sang Mỹ vào những năm 1990 và trở thành người chỉ trích gay gắt hệ thống tình báo Liên Xô cũng như các hoạt động của toàn bộ hệ thống tình báo của Liên Xô. Tôi biết Oleg Kalugin rất rõ vì chúng tôi học cùng nhau tại Viện Ngoại ngữ KGB ở Leningrad. Về mặt học vấn, ông ta là một người phi thường.

Còn Thiếu tướng Dmitri Fedorovich Polyakov (1921-1988) là một sĩ quan cấp cao của GRU, đồng thời là điệp viên nhị trùng cho cả CIA lẫn FBI trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Ông ta được giới tình báo phương Tây đánh giá là một trong những điệp viên giá trị nhất. Vấn đề về Polyakov khá phức tạp.

Thông tin đầu tiên về Polyakov xuất hiện vào những năm đầu thập niên 1970, khi ấn phẩm “Legend: The Secret World of Lee Harvey Oswald” của Edward Epstein ra đời, đề cập đến mật danh của các điệp viên CIA trong các cơ quan tình báo Liên Xô - TOPHAT (Polyakov) và FEDORA (sĩ quan của KGB FCD New York Aleksei Kulak). James Angleton, người lúc đó đang chỉ đạo công việc của Cục Phản gián CIA, coi bất cứ ai tự nguyện hợp tác với tình báo là "con tin".

Sau khi bắt đầu làm việc tại Mỹ và nhận thấy sự khốc liệt của chiến tranh hạt nhân, Polyakov tự nguyện làm việc cho CIA vào năm 1961 (mang các mật danh Top Hat, Bourbon).

EHA: Ông có thể nói rõ thêm các cuộc gặp gỡ của Shevchenko với những người điều khiển ông ta từ FBI?

V.Ivanovich: Trước tiên cần nói sơ qua về con người này. Arkady Shevchenko là một cựu nhà ngoại giao cao cấp, cố vấn thân cận của Bộ trưởng Ngoại giao Liên Xô lúc bấy giờ là Andrei Gromyko. Shevchenko nổi tiếng trong lịch sử, là người có chức vụ cao nhất đào tẩu sang phương Tây trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Năm 1987, KGB kỷ niệm 70 năm thành lập. Đứng phía sau là các binh sĩ thuộc Trung đoàn Kremlin tinh nhuệ của KGB. Nguồn: Espionagehistoryarchive.com

Các cuộc gặp tại các nhà an toàn được sắp xếp sao cho càng ít bên thứ ba biết càng tốt. Nhưng các sĩ quan tình báo Liên Xô đã được thông báo có điều gì bất ổn với Arkady Shevchenko, và rằng tình báo Mỹ có thể vây quanh ông ta. Yuri Ivanovich Drozdov, người thường trú tại Cục Điều tra Liên bang (FCD) của KGB ở New York, cũng nắm được thông tin này.

Chỉ đến năm 1985, Cục Điều tra Liên bang (FCD) của KGB mới có cơ hội nhận được thông tin đáng tin cậy ghi lại việc Arkady Shevchenko tự nguyện hợp tác với tình báo Mỹ. Theo tôi được biết, Aldrich Ames là người đã từng làm việc với Shevchenko theo lệnh của CIA.

EHA: Điều gì đã xảy ra khi một công dân Liên Xô làm điệp viên cho CIA bị phát giác?

V.Ivanovich: Thông tin từ nhiều nguồn, ví dụ như Ames cung cấp mà không chứa bất kỳ loại thông tin tình báo nào, ông ta chỉ báo cáo rằng người đó là điệp viên của CIA. Để đưa người đó ra trước công lý vì tội phản bội tổ quốc, chúng ta cần phải thu thập dữ liệu xác nhận điều đó. Và điều này được xem là “lao động địa ngục”.

Theo tôi, hậu quả của việc cá nhân phản bội đất nước còn dựa trên quan điểm khác nhau. Và hình phạt cho tội phản bội tổ quốc cũng có thể khác nhau, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hậu quả. Nhưng bản chất của hành vi phạm tội không thay đổi: hoạt động gây tổn hại đến lợi ích của đất nước là tội phản quốc.

Vài nét về Đại tá Viktor Ivanovich Cherkashin

Đại tá Viktor Ivanovich Cherkashin - tác giả chính của cuộc phỏng vấn với EHA (Nguồn: Espionagehistoryarchive.com)

Đại tá V.Cherkashin (tên đầy đủ Viktor Ivanovich Cherkashin, sinh năm 1932, nổi tiếng với vai trò là người trực tiếp tuyển mộ và điều hành các điệp viên hai mang cấp cao của Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Các điểm nhấn về sự nghiệp của Cherkashin bao gồm lãnh đạo phản gián ( từ 1979 đến 1986) với cương vị Trưởng phòng Phản gián tại ĐSQ Liên Xô tại Washington, D.C. Trực tiếp điều hành Aldrich Ames (sĩ quan CIA), điệp viên đã cung cấp cho KGB lượng thông tin khổng lồ liên quan đến mạng lưới hoạt động của phương Tây và có công tuyển mộ Robert Hanssen, một điệp viên tai tiếng khác của FBI.