Đại tu nền kinh tế - 'phép thử' chính trị của Thủ tướng Đức

Khi Thủ tướng Đức Friedrich Merz xuất hiện trước báo giới tại Berlin tuần trước để công bố gói cải cách kinh tế mới, thông điệp ông muốn gửi đi rất rõ ràng: nước Đức không thể tiếp tục dựa vào những công thức thành công của quá khứ.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz. Ảnh: Michael Kappeler/Getty Images

“Tôi hiểu sự hoài niệm về những gì đã qua, nhưng chúng ta không thể cứ sống mãi trong quá khứ. Chúng ta phải hướng tới tương lai”, ông Merz tuyên bố khi giới thiệu chương trình gồm 34 biện pháp cải cách được đánh giá là một trong những nỗ lực tái cấu trúc kinh tế tham vọng nhất của Đức trong nhiều năm qua.

Mục tiêu của Berlin là khôi phục sức cạnh tranh của nền kinh tế từng được coi là “đầu tàu tăng trưởng” của châu Âu nhưng hiện đang đối mặt với hàng loạt thách thức từ bên ngoài lẫn bên trong.

Nền kinh tế đang mất dần động lực

Trong nhiều thập kỷ, mô hình tăng trưởng của Đức dựa trên ba trụ cột chính: xuất khẩu mạnh, năng lượng giá rẻ và lực lượng lao động có tay nghề cao. Tuy nhiên, những nền tảng này đang dần suy yếu.

Trung Quốc, từng là thị trường xuất khẩu quan trọng của các doanh nghiệp Đức, nay đã trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong nhiều lĩnh vực từ ô tô điện đến máy móc công nghiệp. Các hãng xe Đức vốn thống trị thị trường toàn cầu đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các nhà sản xuất Trung Quốc.

Trong khi đó, căng thẳng thương mại toàn cầu tiếp tục gia tăng. Các biện pháp thuế quan của Mỹ đối với hàng hóa châu Âu khiến nhiều doanh nghiệp Đức gặp khó khăn tại một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng nhất.

Khủng hoảng năng lượng sau xung đột Nga - Ukraine cũng để lại những tác động sâu sắc. Việc mất nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga khiến chi phí sản xuất của nhiều ngành công nghiệp Đức tăng mạnh, làm suy giảm khả năng cạnh tranh so với các đối thủ quốc tế.

Song nhiều chuyên gia cho rằng các vấn đề của Đức không chỉ đến từ những cú sốc bên ngoài. Trong hơn hai thập kỷ qua, hệ thống hành chính ngày càng phức tạp, chi phí lao động tăng cao, quy định pháp lý chồng chéo và tình trạng đầu tư thiếu hụt vào cơ sở hạ tầng đã dần bào mòn sức hấp dẫn của môi trường kinh doanh. Điều này khiến nền kinh tế Đức ngày càng tụt lại phía sau trong cuộc đua cạnh tranh toàn cầu.

Gói cải cách gồm những gì?

Để giải quyết những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm, Chính phủ Đức đưa ra một loạt biện pháp trải rộng từ thuế, lao động, phúc lợi đến thương mại và hành chính công.

Giảm thuế: Một trong những điểm nổi bật của gói cải cách là việc giảm thuế thu nhập cho nhóm lao động có thu nhập thấp và trung bình.

Theo tính toán của Chính phủ, người dân sẽ tiết kiệm khoảng 10 tỷ euro mỗi năm nhờ các điều chỉnh này. Berlin kỳ vọng khoản tiền bổ sung trong túi người dân sẽ thúc đẩy tiêu dùng nội địa, qua đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

Để bù đắp phần hụt thu ngân sách, Chính phủ dự kiến tăng thuế đối với những người có thu nhập trên 250.000 euro mỗi năm và cắt giảm một số ưu đãi thuế hiện hành.

Nâng tuổi nghỉ hưu: Một trong những biện pháp gây tranh cãi nhất là kế hoạch nâng dần tuổi nghỉ hưu từ 67 lên 70 tuổi.

Chính phủ cho rằng dân số già hóa đang tạo áp lực lớn lên hệ thống lương hưu và phúc lợi xã hội. Nếu không có cải cách, gánh nặng tài chính đối với ngân sách nhà nước sẽ tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ tới.

Bên cạnh đó, các cơ chế khuyến khích nghỉ hưu sớm cũng sẽ bị bãi bỏ. Những thay đổi này có thể giúp tăng nguồn cung lao động và giảm áp lực lên hệ thống an sinh, nhưng đồng thời cũng đối mặt với sự phản đối từ các tổ chức công đoàn và nhiều cử tri lớn tuổi.

Nới lỏng thị trường lao động: Chính phủ Đức cũng muốn tạo ra một thị trường lao động linh hoạt hơn.

Theo kế hoạch mới, doanh nghiệp sẽ dễ dàng tuyển dụng lao động thời vụ hoặc hợp đồng ngắn hạn. Các quy định liên quan đến việc chấm dứt hợp đồng đối với nhóm lao động thu nhập cao cũng được nới lỏng.

Berlin cũng dự kiến áp dụng các ưu đãi thuế nhằm khuyến khích người lao động bị mất việc nhanh chóng quay trở lại thị trường lao động thay vì phụ thuộc vào trợ cấp kéo dài.

Một điểm đáng chú ý khác là kế hoạch siết chặt kiểm soát nghỉ ốm. Trong những năm gần đây, tỷ lệ nghỉ bệnh tại Đức tăng mạnh, gây ra những lo ngại về năng suất lao động.

Ngoài ra, một số ngành đang chịu áp lực cạnh tranh lớn như ô tô, thép, hóa chất, cơ khí và công nghệ có thể được miễn áp dụng một số quy định lao động nhằm tạo điều kiện duy trì hoạt động sản xuất.

Cải cách hành chính: Đây được xem là nội dung mang tính đột phá nhất trong gói chính sách mới. Chính phủ Đức tuyên bố sẽ bãi bỏ phần lớn yêu cầu doanh nghiệp phải cung cấp dữ liệu phục vụ thống kê nhà nước. Các quy định về bảo vệ dữ liệu đối với doanh nghiệp nhỏ cũng sẽ được nới lỏng.

Đặc biệt, Berlin dự kiến áp dụng nguyên tắc “im lặng là đồng ý” đối với nhiều thủ tục hành chính. Theo đó, nếu cơ quan chức năng không phản hồi trong vòng bốn tháng, hồ sơ xin giấy phép xây dựng hoặc giấy phép kinh doanh sẽ được mặc nhiên coi là đã được phê duyệt. Đây là thay đổi có thể rút ngắn đáng kể thời gian triển khai dự án và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Song song với đó, các thủ tục liên quan đến mở rộng và hiện đại hóa lưới điện quốc gia cũng sẽ được đẩy nhanh nhằm phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng.

Tìm kiếm động lực tăng trưởng mới

Ngoài cải cách trong nước, Đức cũng hướng tới việc mở rộng cơ hội thương mại bên ngoài. Berlin cho biết sẽ thúc đẩy Liên minh châu Âu (EU) ký kết thêm các hiệp định thương mại tự do với nhiều đối tác trên thế giới.

Đồng thời, Đức ủng hộ các công cụ phòng vệ thương mại của EU nhằm hạn chế tình trạng hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào thị trường châu Âu.

Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực cân bằng giữa việc duy trì thương mại mở và bảo vệ các ngành sản xuất chiến lược trong nước.

Phép thử quan trọng

Những phản ứng đầu tiên từ giới kinh doanh cho thấy sự đón nhận tương đối tích cực nhưng chưa hoàn toàn thuyết phục. Hiệp hội các nhà sản xuất máy móc và thiết bị Đức (VDMA) đánh giá gói cải cách là một bước đi đúng hướng nhưng chưa đủ mạnh để giải quyết toàn diện các vấn đề của nền kinh tế.

Trong khi đó, nhiều chuyên gia kinh tế hoan nghênh việc Chính phủ cuối cùng đã sẵn sàng đụng đến những vấn đề vốn bị trì hoãn trong nhiều năm vì lý do chính trị.

“Gói biện pháp này cho thấy Đức sẵn sàng giải quyết những thách thức cấu trúc lâu dài và nâng cao khả năng cạnh tranh dài hạn”, ông Marcus Berret, Giám đốc điều hành toàn cầu tại Công ty Tư vấn quản lý Roland Berger nhận định. “Trọng tâm hiện nay là cần nhanh chóng thực hiện các cải cách này và tiếp tục tiến lên”.

Tuy nhiên, tác động của gói cải cách không chỉ giới hạn ở lĩnh vực kinh tế. Đối với Thủ tướng Friedrich Merz, đây còn là một phép thử chính trị quan trọng.

Kể từ khi lên nắm quyền cách đây hơn một năm, Chính phủ liên minh liên tục phải đối mặt với những khó khăn. Tốc độ tăng trưởng yếu, bất đồng trong nội bộ liên minh và áp lực từ các vấn đề xã hội khiến tỷ lệ tín nhiệm của Chính phủ suy giảm đáng kể. Trong khi đó, đảng cực hữu Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD) tiếp tục gia tăng ảnh hưởng và hiện đã vượt qua đảng Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) của ông Merz trong nhiều cuộc khảo sát dư luận.

Sự trỗi dậy của AfD phản ánh tâm lý bất mãn của một bộ phận cử tri trước tình trạng kinh tế trì trệ và chi phí sinh hoạt gia tăng. Vì vậy, gói cải cách mới được xem là nỗ lực nhằm chứng minh rằng Chính phủ vẫn có khả năng đưa ra những quyết sách lớn và tạo ra thay đổi thực chất.

Việc nâng tuổi nghỉ hưu, cắt giảm một số phúc lợi và tăng thuế đối với nhóm thu nhập cao có thể khiến nhiều cử tri không hài lòng trong ngắn hạn, nhưng Thủ tướng Merz đang đặt cược rằng người dân Đức sẽ chấp nhận những hy sinh trước mắt để đổi lấy triển vọng tăng trưởng và việc làm trong tương lai.