Đại úy quân đội và 'ngọn lửa' đam mê âm nhạc cổ truyền

Đại úy Phạm Văn Trình (thứ 2 từ phải sang) trong một buổi biểu diễn. Ảnh: NVCC

Đam mê cháy bỏng với âm nhạc cổ truyền

Đại úy Phạm Văn Trình sinh năm 1995, quê Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Hiện nay, anh đang sinh sống tại Hà Nội và là kỹ sư thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng. Thuở nhỏ, cậu bé Trình đã rất yêu thích lời ru của bà và mẹ, luôn háo hức mỗi lần được đi xem các chương trình văn nghệ quần chúng tại địa phương.

Anh nhớ lại, ngày ấy, dẫu chưa hiểu nhạc cổ truyền là gì, nhưng những giai điệu dân ca đã trở thành niềm đam mê của bản thân, gần gũi và chạm đến sâu thẳm trái tim anh.

Khi tham gia các hoạt động văn hóa văn nghệ tại Học viện Kỹ thuật Quân sự, trong khi các bạn lựa chọn những bản nhạc trẻ trung, sôi động để biểu diễn thì anh chọn hát vọng cổ với ca khúc "Hoa tím bằng lăng". Giọng hát mộc mạc, giàu cảm xúc của anh ngay lập tức chinh phục khán giả.

Cùng với thời gian, niềm đam mê ấy ngày càng mãnh liệt, theo chân anh sang cả Liên Bang Nga, khi anh theo học tại Đại học Tổng hợp kỹ thuật quốc gia Bauman Matxcơva. Những tác phẩm của nghệ nhân Hà Thị Cầu, những bài vọng cổ hay những làn điệu dân ca quan họ cổ truyền được anh lưu đầy ắp trong điện thoại. Trong các buổi giao lưu văn hóa, thông qua giọng ca của mình, anh đã mạnh dạn giới thiệu âm nhạc cổ truyền Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

"Tôi hạnh phúc khi thấy sinh viên quốc tế chăm chú lắng nghe và đặt những câu hỏi về âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Với tôi, nghệ thuật dân tộc chính là bản sắc giúp mỗi người tự tin khẳng định mình, dù ở bất cứ đâu trên thế giới”, anh Trình chia sẻ.

Nhóm Chèo 48h trong chương trình “Xẩm trong phố”. Ảnh: NVCC

Dưới góc nhìn của một người làm kỹ thuật trong quân đội, anh nhận thấy kỹ thuật quân sự và âm nhạc dân tộc có điểm chung, chính là sự công phu và kỷ luật. Để hát đúng, hát hay các bài bản lề lối, người học phải kiên trì và không ngừng học hỏi.

Minh chứng rõ nét nhất là việc anh từng dành tới nửa năm chỉ để học câu quan họ cổ "La rằng" - một làn điệu thuộc hệ thống giọng lề lối rất khó. Quá trình này diễn ra hoàn toàn qua điện thoại với nghệ nhân Như Chính trong thời gian anh đang ở Nga. Việc rèn giũa từng câu chữ cho đến khi đạt yêu cầu khắt khe của bậc tiền bối đã chứng minh cho sự kiên trì và tính kỷ luật của một người lính trong bất kỳ công việc nào.

Anh Phạm Văn Trình (ngoài cùng bên trái) và thành viên nhóm Chèo 48h cùng Nghệ nhân Ca trù Nguyễn Thị Khướu. Ảnh: NVCC

Để những thanh âm Việt Nam mãi ngân vang

Sau khi hoàn thành học tập tại Liên bang Nga, Đại úy Phạm Văn Trình trở về nước làm việc. Bên cạnh công việc chuyên môn, anh vẫn duy trì niềm đam mê của mình. Cuối tuần, anh đến CLB “Chèo 48h - Tôi chèo về quê hương” để tập luyện và tham gia các chương trình diễn xướng cộng đồng như: Xẩm trong phố, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội,…

Anh cũng thường xuyên thực hiện các chuyến đi điền dã để sưu tầm tư liệu âm nhạc cổ truyền từ những nghệ nhân gạo cội như: Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Cúc, cụ Nguyễn Thị Tiện (làng Ngang Nội, xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) hay Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Bàn (làng Diềm, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh). Quá trình tìm hiểu, học hỏi, anh rút ra rằng, lối hát mộc mạc, không nhạc đệm, đạt chuẩn "vang, rền, nền, nảy" của các nghệ nhân quan họ chính là giá trị quý cần được gìn giữ và lan tỏa.

Từ quá trình tích lũy tư liệu, Đại úy Phạm Văn Trình chủ động mở rộng hoạt động nghệ thuật theo hướng lan tỏa các giá trị di sản tới cộng đồng. Hiện nay, anh là cộng tác viên của Trung tâm Xúc tiến Quảng bá Di sản Văn hóa Phi vật thể Việt Nam (VICH) trong các dự án giáo dục di sản học đường. Điển hình là dự án “Xẩm đến trường” - chương trình giáo dục di sản lưu động được triển khai rộng khắp tại các điểm trường phổ thông và đại học trên địa bàn Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.

Điểm mới của dự án là sự kết hợp giữa âm nhạc cổ truyền với nghệ sĩ hiện đại Soobin Hoàng Sơn, nhằm tạo ra không gian văn hóa phù hợp với tâm lý tiếp nhận của giới trẻ. Tại đây, thay vì chỉ nghe lý thuyết, các bạn trẻ được trực tiếp lên sân khấu thực hành các nhạc cụ dân tộc như sênh, trống, phách dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân và ca sĩ Soobin Hoàng Sơn. Nói về sự kết hợp này, Đại úy Phạm Văn Trình chia sẻ: “Mỗi người trẻ luôn tồn tại một dòng chảy ngầm dành cho nghệ thuật truyền thống, tôi tin rằng chỉ cần được khơi gợi đúng lúc, tình yêu ấy sẽ bung tỏa và nhân lên trong cộng đồng”.

Lớp học âm nhạc cổ truyền do anh Phạm Văn Trình (thứ 2 từ trái sang) hướng dẫn thu hút sự tham gia của nhiều bạn trẻ. Ảnh: NVCC

Trong dự án này, anh nhận ra rằng việc đưa âm nhạc dân tộc tới giới trẻ cần linh hoạt theo từng độ tuổi. Nếu sinh viên được khuyến khích thực hành trực tiếp trên sân khấu, thì với các em nhỏ, nghệ thuật cần được truyền tải đơn giản để tạo sự gần gũi.

Đại úy Phạm Văn Trình nhớ lại, khi dự án dừng chân ở điểm Trường Hy Vọng (Hope School) tại Đà Nẵng - nơi nuôi dưỡng những học sinh mồ côi do dịch Covid-19, các em học sinh đã rất háo hức tìm hiểu về âm nhạc truyền thống.

“Nghệ thuật xẩm vốn xa lạ với thiếu nhi miền Trung, vốn đã quen thuộc với lối hát chòi, nên chúng tôi đã biến nó trở nên gần gũi qua phương pháp gọi là “xẩm tính toán”- dùng nhịp phách để ghi nhớ các con số. Chính cách chuyển thể mới mẻ biến những phép tính khô khan thành lời ca có vần điệu, kết hợp với tiết tấu sênh, phách dứt khoát đã giúp các em tiếp cận loại hình nghệ thuật này một cách tự nhiên và đầy hào hứng. Lúc ấy, tôi hiểu rằng những hạt mầm văn hóa mình gieo đã thực sự nảy nở trong tâm hồn các con. Đó chính là động lực lớn nhất để tôi tiếp tục hành trình này", Đại úy Phạm Văn Trình kể.

Trong nhịp sống hôm nay, khi nhiều giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ mai một, những người trẻ như Đại úy Phạm Văn Trình đang âm thầm giữ lửa, lan tỏa tình yêu âm nhạc cổ truyền bằng chính nhiệt huyết và trách nhiệm của mình, để những thanh âm Việt Nam tiếp tục được ngân vang, tìm được chỗ đứng vững chắc trong đời sống đương đại.

Hồng Giang - Khánh Ly