Đàm phán Mỹ - Iran: 'Cái gật đầu' giữa bế tắc

Chưa có tiến triển thực tế

Cuộc đàm phán giữa Mỹ - Iran tại Islamabad, Pakistan (11-12/4) có thể được xem là hệ quả của tình trạng bế tắc chiến lược giữa hai phía thời gian qua. Trước đó, các diễn biến tại eo biển Hormuz, bao gồm những hoạt động hạn chế lưu thông hàng hải, đã góp phần đẩy giá dầu thế giới tăng cao, tác động tới thị trường năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, cả hai bên đều chịu những sức ép nhất định. Mỹ đối mặt với yêu cầu ổn định thị trường năng lượng và trấn an các đồng minh, trong khi Iran cũng gặp nhiều khó khăn do tác động của các lệnh trừng phạt và các diễn biến an ninh liên quan đến hạ tầng dầu khí.

Sau những đợt leo thang quân sự, Mỹ muốn tìm một lối thoát ngoại giao có lợi để tập trung nguồn lực vào các khu vực địa chính trị khác, trong khi Iran cũng cần có thời gian để phục hồi và tính toán các phương án tiếp theo.

Đặc biệt, cuộc đàm phán được thúc đẩy bởi vai trò trung gian của Pakistan. Islamabad không chỉ cung cấp địa điểm đàm phán mà còn được cho là có mức độ tin cậy từ cả Washington (đồng minh truyền thống) và Tehran (láng giềng chiến lược). Pakistan đã tận dụng vị thế này để đóng vai trò cầu nối giữa Mỹ và Iran, vừa khẳng định tầm ảnh hưởng ngoại giao, vừa ngăn chặn một cuộc xung đột toàn diện ngay sát biên giới của mình.

Tham gia cuộc đàm phán trực tiếp tại Pakistan, phái đoàn Mỹ và Iran do Phó Tổng thống J.D. Vance và Chủ tịch Quốc hội, cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Mohammad Bagher Ghalibaf lần lượt dẫn đầu. Việc hai bên cử các quan chức cấp cao tham gia cho thấy tầm quan trọng của cuộc tiếp xúc lần này.

Tuy nhiên, vòng đàm phán kéo dài hơn 21 giờ đã kết thúc mà chưa đạt được thỏa thuận cụ thể hay văn bản chung. Phía Mỹ cho biết các bên đã trao đổi rõ ràng về các điều kiện và giới hạn, song chưa đạt được sự đồng thuận. Phía Iran cũng xác nhận vẫn còn tồn tại bất đồng về một số vấn đề then chốt, bao gồm quyền đi lại qua eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của Tehran.

Một tín hiệu tích cực là việc hai bên đã nhất trí duy trì kênh liên lạc và đang cân nhắc tổ chức vòng đàm phán mới, có thể diễn ra sớm nhất vào ngày 16/4, tại Pakistan hoặc Thụy Sỹ.

Kỳ vọng phía trước

Kết quả của vòng đàm phán lần này phần nào phản ánh thực tế rằng khoảng cách quan điểm giữa hai bên vẫn còn đáng kể, đặc biệt liên quan đến các lợi ích cốt lõi. Phía Mỹ nhấn mạnh yêu cầu Iran đưa ra các cam kết rõ ràng và có thể kiểm chứng liên quan đến chương trình hạt nhân. Đây là điều kiện tiên quyết mà chính quyền Tổng thống Donald Trump đặt ra để dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Trong khi đó, phía Iran đưa ra các đề xuất liên quan đến quyền kiểm soát và thu phí quá cảnh tại eo biển Hormuz, đòi bồi thường xung đột và yêu cầu một lệnh ngừng bắn toàn diện trên khắp khu vực (bao gồm cả Lebanon). Đây là những yêu cầu mà chưa bên nào sẵn sàng nhượng bộ.

Trong bối cảnh đó, môi trường khu vực tiếp tục tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp. Các hoạt động quân sự liên quan đến các lực lượng trong khu vực vẫn diễn ra, trong khi các tình huống tiếp xúc căng thẳng trên thực địa cho thấy nguy cơ va chạm ngoài ý muốn vẫn hiện hữu. Hai bên cũng tiếp tục đưa ra các quan điểm khác nhau liên quan đến các hoạt động giám sát và an ninh.

Đàm phán cũng chịu áp lực từ nội bộ mỗi bên. Có sự chia rẽ trong nội bộ Iran giữa phe ngoại giao muốn dỡ bỏ trừng phạt và phe cứng rắn trong quân đội muốn tiếp tục đối đầu. Phía Mỹ cũng đối mặt với sự phản đối từ các nghị sĩ cứng rắn tại Quốc hội, những người coi việc đàm phán là dấu hiệu của sự yếu thế.

Xét tương quan lực lượng hiện nay, hai bên có thể đạt được một thỏa thuận tạm thời nhằm giảm căng thẳng. Iran sẽ tạm dừng làm giàu uranium ở mức nhất định và cho phép các giám sát viên quốc tế (hoặc bên thứ ba như Pakistan) tiếp cận một số địa điểm để xác thực. Đổi lại, Mỹ sẽ cho phép Iran xuất khẩu một lượng dầu cố định để thanh toán các nhu cầu nhân đạo.

Tuy nhiên, cũng không loại trừ khả năng tiến trình đàm phán gặp khó khăn, khiến căng thẳng tiếp tục gia tăng. Rủi ro lớn nhất hiện nay là sự cố ngoài ý muốn. Nếu các nhóm vũ trang thân Iran vi phạm lệnh ngừng bắn, Mỹ có thể thực hiện chiến lược phản ứng nhanh như dự kiến. Các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon cũng có thể khiến cho lệnh ngừng bắn hoàn toàn đổ vỡ, xung đột bùng phát trở lại

Hiện dư luận quốc tế đang theo dõi các diễn biến tiếp theo. Khả năng hai bên tiếp tục đàm phán là cao khi lệnh ngừng bắn vẫn còn hiệu lực và hoàn toàn có thể gia hạn thêm. Tuy nhiên, triển vọng đạt được một thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào mức độ điều chỉnh lập trường của mỗi bên trong các vấn đề then chốt, cũng như khả năng duy trì môi trường đối thoại ổn định.