Đặng Quốc Lương: Danh thơm lưu dấu

Đặng Quốc Lương được hậu thế phụng thờ tại Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật nhà thờ Tiến sĩ Đặng Quốc Đỉnh.

Cậu học trò nghèo ăn khoai thi đỗ Giải nguyên

Đặng Quốc Lương (còn gọi là Đặng Quốc Lang) thuộc đời thứ 13 kể từ khi dòng họ Đặng đến khai cơ lập nghiệp ở làng Cát Mao, xã Hoằng Cát, huyện Hoằng Hóa cũ, nay thuộc xã Hoằng Hóa. Trước ông, vào năm 1700, dòng họ Đặng đã có tiền nhân Đặng Quốc Đỉnh nổi tiếng hay chữ, uyên thâm, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn, đời vua Lê Hy Tông.

Đặng Quốc Lương sinh năm 1805. Thuở nhỏ, gia cảnh nghèo khó, có những ngày trong nhà không còn gạo, phải ăn khoai lang thay cơm. Dẫu vậy, cậu bé Đặng Quốc Lương vẫn ham học. Cha mẹ dù khó khăn vẫn cố gắng cho con ăn học, mong con thỏa chí đèn sách, nối nghiệp khoa cử của tiền nhân.

Không phụ sự kỳ vọng của gia đình, năm 1831, ông thi đỗ Giải nguyên. Cảm phục tài học và ý chí của ông, người làng về sau nhắc chuyện ông ăn khoai lang đi học để nhắc nhớ con cháu về tinh thần, ý chí và nghị lực vượt khó của cậu học trò nghèo và thường gọi ông là Đặng Quốc Lang.

Thi đỗ, ông được bổ làm Tri huyện Hưng Nguyên, rồi Tri phủ Diễn Châu, Quỳ Châu (Nghệ An). Năm 1839, Đặng Quốc Lương được triệu về kinh, giữ chức Công khoa Cấp sự trung. Trên cương vị của mình, ông thường xuyên dâng sớ, can gián nhà vua những việc liên quan đến lợi ích của dân, của nước.

Chính trực, thanh liêm, hết lòng vì dân

Sử cũ ghi lại, Đặng Quốc Lương từng dâng sớ xin nhà vua ban sắc lệnh, yêu cầu các nha môn xét xử án hình phải nghiêm theo luật pháp, không được tùy tiện thêm bớt, nể nang hay vì tình riêng mà làm sai lệch phép nước.

Từng làm quan ở nhiều địa phương, lại thường xuyên đi thực tế, ông nhận thấy đội ngũ lại dịch ở các địa phương khá đông, dễ phát sinh tình trạng nhũng nhiễu. Vì vậy, ông tấu xin triều đình xem xét giảm bớt số lượng, nhằm hạn chế những tệ nạn trong bộ máy cai trị. Về sau, một số quan lại địa phương cũng dâng sớ bàn về vấn đề này. Nhà vua cho là hợp lý và đưa ra các quan trong triều cùng thảo luận.

Trước những sai phạm, Đặng Quốc Lương luôn thể hiện thái độ cương quyết, không né tránh hay bao che. Sách Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa ghi lại: Ông từng cùng với Lê Tập, Nguyễn Thế Trị, Lê Khắc Nhượng điều tra việc thuộc lại phủ Thừa Thiên, hoặc nhân viên điền tên lính thay thế, hoặc nhân viên làm sổ chấp bằng, làm khó dễ để yêu sách... giao cho bộ Hình xét hỏi thuộc thực, được vua ban khen thưởng mỗi người gia một cấp và 5 lạng bạc.

Không chỉ thẳng thắn đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực khi đi giám sát, Đặng Quốc Lương còn quan tâm đến đời sống, những khó khăn, vất vả của người dân. Biết được người dân khắp mọi nơi, từ Nam Định đến Hà Tĩnh, Quảng Bình (cũ) vì dịch bệnh mà nhiều người thiệt mạng, ngay khi về kinh, ông lập tức tấu trình lên vua để có biện pháp cứu giúp người dân.

Nhà vua sau đó truyền lệnh xuống các tỉnh, yêu cầu nhanh chóng kiểm tra, báo cáo tình hình. Những người dân không may qua đời vì dịch bệnh được cấp tiền tuất; quan lại địa phương chậm trễ trong việc báo cáo lên triều đình đều bị trách phạt.

Trong việc tuyển lính ở các địa hạt phía Bắc xa kinh đô, ông cũng chỉ ra những bất cập từ thực tế. Do địa bàn rộng, khe núi hiểm trở, người dân phải mất cả tuần đường mới đến được tỉnh để dự kỳ xét hạch, gây nhiều vất vả. Trước thực tế đó, ông tấu xin nhà vua thay đổi cách thức xét hạch. Xét thấy lời tấu hợp lý, nhà vua đã chuẩn y.

Sang thời vua Thiệu Trị, Đặng Quốc Lương được cử đi kiểm tra việc quân điền ở Bình Định. Với tinh thần công tâm, ngay thẳng, ông phân xử mọi việc trên cơ sở công bằng, thấu tình đạt lý, khiến người dân không còn phải khiếu kiện. Nhà vua hài lòng và ban lời khen ngợi.

Trong một lần bàn về quy định tuyển lính, Đặng Quốc Lương cùng các quan cũng thẳng thắn tâu lên nhà vua những bất cập liên quan đến độ tuổi phục vụ trong quân ngũ. Theo ông, người lính chỉ có thể làm việc đắc lực khi dưới 40 tuổi; từ ngoài 40 tuổi trở đi, khí lực đã suy giảm, khó đảm đương công việc. Trong khi đó, quy định phải đến 60 tuổi mới được thoái ngũ khiến nhiều người tìm cách trốn tránh, không ít gia đình phải phiêu tán. Vì vậy, ông đề xuất triều đình điều chỉnh thời hạn phục vụ quân ngũ, hết hạn được trở về nguyên quán và tiếp tục chịu sai dịch. Việc tuyển duyệt được thực hiện 10 năm một lần, không nhất thiết phải duy trì quân số quá nhiều.

Đặc biệt, Đặng Quốc Lương còn cùng các quan Mai Khắc Mẫn, Vũ Danh Trì dâng tấu lên nhà vua bốn điều về phép dùng người và việc quản lý đất nước. Trong đó, các ông đề xuất việc bổ nhiệm quan lại địa phương cần chú trọng tính ổn định, để người đứng đầu có đủ thời gian gắn bó, am hiểu địa bàn và tạo dựng niềm tin trong Nhân dân. Bản tấu trình nêu rõ, ít lâu nay, chức Bố chính, Án sát có người tại chức chưa được một năm đã đổi đi nơi khác... dù là người tài năng nhanh nhẹn cũng khó lòng trổ tài được hết, mà việc đưa đón, bàn giao sổ sách, lại thêm ra một chuyện phiền phức khó nhọc.

Chuyện cụ Đặng Quốc Lương ăn khoai lang, thi đỗ Giải nguyên đến nay còn được hậu thế nhắc nhớ.

Bên cạnh đó, bản tấu đề cao tư tưởng thương dân, cho rằng đạo thương người cốt ở việc sử dụng sức dân có chừng mực, biết quý trọng sức dân; đồng thời đề xuất biểu dương những người có tiết nghĩa nhằm khuyến khích, gìn giữ thuần phong mỹ tục.

Điều cuối cùng là đề xuất sáp nhập, điều chỉnh các châu, huyện có quy mô nhỏ để giảm bớt những khoản chi tiêu và sự phiền hà trong quản lý. Bản tấu phân tích, những địa bàn có số xã và dân cư ít, nếu vẫn duy trì bộ máy quan chức riêng sẽ làm tăng chi phí, đồng thời dễ phát sinh những khoản nhũng phí. Nhà vua đều cho những kiến nghị này là phải (sách Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa).

Tiếng thơm lưu lại hậu thế

Lấy tinh thần trung quân, ái quốc làm “kim chỉ nam”, Đặng Quốc Lương một lòng phụng sự triều đình, tận tâm với công việc. Tuy nhiên, con đường quan lộ của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi. Tính cách thẳng thắn, cương trực, không ngại va chạm khiến ông không ít lần nảy sinh hiềm khích với người khác, thậm chí bị liên lụy, giáng cấp và điều chuyển đến địa phương khác. Dẫu vậy, ông chưa một lần bày tỏ sự oán trách. Về sau, do tuổi cao, sức yếu, ông xin cáo quan về quê.

Nhận xét về con người và những cống hiến của Đặng Quốc Lương, sử sách nhà Nguyễn ghi nhận ông là người chính trực, mẫn cán. Ở những nơi ông từng làm quan, người dân đều ca ngợi ông là người có lòng thương dân, biết vỗ về, chăm lo cho dân chúng.

Tiếp nối truyền thống khoa bảng của tiền nhân Đặng Quốc Đỉnh, Đặng Quốc Lương đã để lại dấu ấn riêng bằng tài năng, khí tiết và tấm lòng vì dân. Hơn 150 năm trôi qua, tiếng thơm của ông vẫn được con cháu dòng họ Đặng và người dân địa phương nhắc nhớ, gìn giữ bằng niềm kính trọng, tự hào.

“Hằng năm, vào ngày mất của cụ (24 tháng 3 âm lịch), hậu thế lại cùng nhau thắp nén tâm hương thành kính, tưởng nhớ người xưa”, ông Đặng Ngọc Bạng, hậu duệ đời thứ 6 của cụ Đặng Quốc Lương, chia sẻ.

Một đời làm quan với sự chính trực, thanh liêm và tấm lòng thương dân, Đặng Quốc Lương đã để lại cho hậu thế không chỉ một tấm gương về đạo làm quan mà còn là nét đẹp trong truyền thống hiếu học, trọng nghĩa của đất và người Cát Mao.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Danh nhân văn hóa Hoằng Hóa, tập 1, NXB Giáo dục Việt Nam, 2009 và một số tài liệu lưu giữ tại dòng họ)