Bài toán trường chuyên, lớp chọn của Singapore, Trung Quốc

Học sinh Trung Quốc có năng lực tốt được tuyển chọn vào các trường, lớp trọng điểm. Ảnh minh họa: China Daily.

Trong nhiều năm, Singapore duy trì chương trình Giáo dục năng khiếu (Gifted Education Programme - GEP) dành cho nhóm học sinh có năng lực học tập vượt trội. Đây từng là một trong những chương trình tuyển chọn học sinh sớm và có tính chọn lọc cao trong hệ thống giáo dục nước này.

Trong khi đó, Trung Quốc lại có kinh nghiệm về những hệ quả khi phân loại học sinh và tập trung nguồn lực vào một nhóm trường, lớp nhất định.

Hai cách tiếp cận đặt ra một bài toán chung cho các nền giáo dục là làm thế nào để học sinh có năng lực nổi trội được học tập trong môi trường phù hợp mà không khiến trường chuyên trở thành cánh cửa duy nhất dẫn đến cơ hội giáo dục chất lượng cao.

Singapore thay đổi cách chọn học sinh giỏi

Tại Singapore, GEP triển khai từ năm 1984, tập trung vào học sinh tiểu học có năng lực nổi trội. Trước khi cải tổ, khoảng 1% học sinh mỗi lứa tuổi được tuyển chọn vào chương trình từ lớp 4 và theo học tại 9 trường tiểu học chỉ định.

Học sinh tham gia GEP được tiếp cận chương trình học có nội dung chuyên sâu, tốc độ nhanh hơn và phương pháp giảng dạy phù hợp với năng lực. Thay vì chỉ mở rộng khối lượng kiến thức, chương trình chú trọng phát triển tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề và tính độc lập trong học tập.

Tuy nhiên, cách tổ chức này cũng đặt ra câu hỏi về việc liệu một kỳ tuyển chọn ở bậc tiểu học có thể xác định chính xác tiềm năng lâu dài của trẻ hay không. Những học sinh không vượt qua kỳ thi ở thời điểm đó có thể vẫn bộc lộ năng lực nổi trội ở các năm học tiếp theo.

Đến tháng 8/2024, Bộ Giáo dục Singapore công bố cải tổ GEP, đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận giáo dục năng khiếu. Thay vì tập trung học sinh được tuyển chọn vào một số trường, Singapore sẽ triển khai các chương trình bồi dưỡng năng lực cao tại tất cả trường tiểu học.

Theo kế hoạch, số học sinh tiếp cận các chương trình này dự kiến tăng từ khoảng 1% lên 10% mỗi lứa tuổi. Học sinh có thể được phát hiện và tham gia chương trình ở những thời điểm khác nhau, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một kỳ thi tuyển chọn duy nhất.

Điểm đáng chú ý là mô hình mới không yêu cầu học sinh phải xuất sắc đồng đều ở tất cả môn học. Một em có năng lực nổi trội về ngôn ngữ nhưng không đặc biệt xuất sắc ở toán vẫn có thể tham gia chương trình bồi dưỡng chuyên sâu ở lĩnh vực thế mạnh.

Việc đánh giá học sinh cũng được mở rộng, kết hợp kết quả học tập, quan sát của giáo viên và biểu hiện năng lực trong quá trình học. Cách làm này nhằm tạo thêm cơ hội cho những em chưa thể hiện hết khả năng ở một kỳ thi tại một thời điểm nhất định.

Bộ trưởng Giáo dục Singapore Chan Chun Sing nhấn mạnh chương trình mới không nhằm giúp học sinh học trước chương trình hay đạt điểm số cao hơn trong các kỳ thi. Mục tiêu là phát triển sự tò mò, khả năng sáng tạo và niềm yêu thích học tập.

Học sinh lớp 4 tại Singapore trong giờ Khoa học. Ảnh: CNA.

Trường chuyên của Trung Quốc vận hành ra sao?

Khác với Singapore, tại Trung Quốc, từ cuối thập niên 1970, nước này đã phát triển mạnh hệ thống trường trọng điểm, lớp trọng điểm và lớp thực nghiệm. Mục tiêu là tập trung nguồn lực giáo dục để đào tạo học sinh có thành tích nổi bật, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học và toán học.

Theo nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Gifted Child Today, đến cuối năm 1981, Trung Quốc có 4.016 trường trung học trọng điểm và 5.271 trường tiểu học trọng điểm. Học sinh vào các lớp này chủ yếu dựa trên kết quả học tập và năng lực thể hiện qua các bài kiểm tra.

Tại một số trường, học sinh cùng khối được chia thành các lớp theo thành tích. Lớp trọng điểm được tiếp cận tài liệu chuyên sâu, kiến thức mở rộng và tiến độ học tập cao hơn, trong khi các lớp còn lại chủ yếu tập trung vào nội dung sách giáo khoa.

Một số trường còn triển khai lớp thực nghiệm dành cho học sinh có năng lực đặc biệt. Chẳng hạn, lớp thực nghiệm tại trường trung học số 8 Bắc Kinh từng tuyển khoảng 30 học sinh có năng khiếu từ độ tuổi 10 mỗi năm. Các em có thể hoàn thành chương trình từ lớp 5 đến lớp 12 trong 4 năm, thay vì 8 năm như thông thường.

Tuy nhiên, việc phân loại học sinh sớm cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề. Khi một nhóm trường và lớp được ưu tiên về giáo viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo, cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao giữa các học sinh trở nên không đồng đều.

Việc phân loại dựa trên thành tích thi cử cũng có nguy cơ khiến học sinh chịu áp lực phải duy trì vị trí trong nhóm dẫn đầu, đồng thời tạo ra khoảng cách giữa các nhóm học sinh ngay trong cùng một trường.

Trước những vấn đề này, Trung Quốc bắt đầu điều chỉnh chính sách. Luật Giáo dục bắt buộc sửa đổi năm 2006 quy định không được thành lập thêm trường trọng điểm và lớp trọng điểm trong giai đoạn giáo dục bắt buộc. Quy định này nhằm hạn chế việc phân bổ nguồn lực không đồng đều, hướng tới bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục cho trẻ em.

Dù vậy, giáo dục năng khiếu tại Trung Quốc không hoàn toàn biến mất. Một số chương trình đào tạo học sinh có năng lực đặc biệt vẫn được duy trì, trong đó có lớp dành cho học sinh trẻ tuổi có năng khiếu tại Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (USTC), thành lập năm 1978.

Chương trình hướng tới phát hiện những học sinh có khả năng nổi trội trong khoa học tự nhiên, tạo điều kiện để các em tiếp cận môi trường đại học sớm hơn thông thường. Đây là một trong những mô hình đào tạo tăng tốc dành cho học sinh có năng lực đặc biệt được duy trì qua nhiều thập kỷ.

Nhìn chung, cách tiếp cận giáo dục năng khiếu của Trung Quốc đã phải trải qua nhiều giai đoạn. Từ mô hình tuyển chọn tập trung, đào tạo tăng tốc dựa trên thành tích và bài kiểm tra năng lực, nước này chuyển sang chú trọng hơn đến công bằng giáo dục và xây dựng hệ thống phát triển nhân tài dài hạn.

Dù đầu tư mạnh vào giáo dục năng khiếu, nhiều thách thức vẫn tồn tại, như thiếu nguồn kinh phí chuyên biệt, chênh lệch nguồn lực giữa thành thị và nông thôn, mạng lưới hỗ trợ học sinh còn hạn chế và đội ngũ giáo viên chuyên trách giáo dục năng khiếu chưa được phát triển đồng đều.