Đằng sau câu hỏi về 'Bầu trời tổ quốc'

Thí sinh TP.HCM trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025. Ảnh: Phương Lâm.

Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025, đề thi môn Ngữ văn gây ấn tượng khi yêu cầu thí sinh viết bài nghị luận với chủ đề "Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc" thông qua kết quả đọc hiểu từ trích đoạn trong tác phẩm Tuyển tập truyện ngắn hay nhất của Nguyễn Minh Châu (NXB Văn học, 2022).

Đây là tuyển tập quy tụ nhiều tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Nguyễn Minh Châu như Mảnh trăng cuối rừng, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Phiên chợ Giát... Những sáng tác này phản ánh rõ hai chặng đường sáng tác của ông, từ cảm hứng sử thi thời chiến đến những chiêm nghiệm sâu sắc về con người và đời sống trong thời kỳ đổi mới.

Nguyễn Minh Châu là ai?

Nhà văn Nguyễn Minh Châu (1930-1989), quê ở huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Sau khi tốt nghiệp trường Kỹ nghệ Huế năm 1945, ông tham gia quân đội, từng công tác tại nhiều đơn vị trước khi chuyển về Phòng Văn nghệ Quân đội, rồi Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Năm 1972, ông trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và gắn bó với văn chương cho đến khi qua đời năm 1989.

Trong những ghi chép cuối đời mang tên Ngồi buồn viết mà chơi, Nguyễn Minh Châu từng tự nhận mình là người rụt rè, nhút nhát, luôn ngại chốn đông người. Nhưng thực tế, ông là một cây bút không ngừng đổi mới tư duy sáng tác, dám đặt ra những câu hỏi lớn về con người, xã hội và văn học.

Sự nghiệp của Nguyễn Minh Châu trải dài qua nhiều tác phẩm nổi bật như Sau một buổi tập (1960), Cửa sông (1966), Dấu chân người lính (1972), Miền cháy (1977), Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983), Bến quê (1985), Phiên chợ Giát (1989)...

Giới nghiên cứu đánh giá Nguyễn Minh Châu là một trong những cây bút văn xuôi xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại. Trước thập niên 1980, ông nổi bật với khuynh hướng sử thi, giàu chất trữ tình và lãng mạn. Từ đầu thời kỳ đổi mới, ông chuyển sang khai thác những vấn đề thế sự, đạo đức và triết lý nhân sinh, đi sâu khám phá số phận, tâm lý con người cùng những mâu thuẫn nội tâm phức tạp.

Với những đóng góp này, Nguyễn Minh Châu được nhiều nhà nghiên cứu gọi là "người mở đường tinh anh" của văn học thời kỳ đổi mới, bởi ông đã góp phần phá vỡ những khuôn mẫu cũ, mở rộng biên độ phản ánh hiện thực và cách tiếp cận con người trong văn học Việt Nam đương đại.

Tuyển tập với loạt sáng tác tiêu biểu

Tuyển tập truyện ngắn hay nhất Nguyễn Minh Châu do NXB Văn học phát hành là tác phẩm giới thiệu những sáng tác tiêu biểu nhất trong sự nghiệp của nhà văn, từ các tác phẩm thời chiến như Mảnh trăng cuối rừng, Cửa sông đến những truyện ngắn giàu tính triết lý và chiêm nghiệm như Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Phiên chợ Giát...

Qua các tác phẩm, bạn đọc có thể theo dõi hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, từ cảm hứng sử thi, lãng mạn sang những suy ngẫm sâu sắc về số phận con người, đạo đức và xã hội.

Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu là một giai thoại đường dài của con người và đời sống, khắc họa những số phận, tính cách luôn vận động trong dòng chảy của lịch sử.

Từ những người lính tràn đầy lý tưởng trong Mảnh trăng cuối rừng, Cửa sông đến những nhân vật nhiều trăn trở trong Bên đường chiến tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành hay Bến quê, mỗi tác phẩm đều phản ánh quá trình khám phá con người ngày càng sâu sắc của nhà văn.

Đoạn trích được sử dụng trong đề thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn năm 2025 kể về Lê và Sơn - hai pháo thủ từng sát cánh chiến đấu trong kháng chiến chống Mỹ. Ban đầu, Lê không có thiện cảm với Sơn, một chàng trai Hà Nội có vẻ ngoài thư sinh. Tuy nhiên, sau ba năm cùng chiến đấu, họ trở thành những người đồng đội thân thiết.

Khi đơn vị chia quân, Sơn tiếp tục ở lại Nghệ An bảo vệ vùng trời quê hương của Lê, còn Lê được điều động ra Hà Nội. Trong giây phút chia tay, Sơn nói: "Chúng mình sẽ bảo vệ cái đập nước và vùng trời quê hương của cậu bằng mọi giá", còn Lê đáp lại: "Tớ rất tin cậu!".

Từ cuộc chia tay ấy, tác phẩm khắc họa hình ảnh những người lính "chia nhau bầu trời Tổ quốc trên đầu". Mỗi người đến từ một miền quê khác nhau, nhưng đều sẵn sàng bảo vệ từng khoảng trời của đất nước như chính quê hương mình.

Trước khi được xuất bản trong Tuyển tập truyện ngắn hay nhất của Nguyễn Minh Châu, đoạn trích được sử dụng trong đề thi Văn đã được xuất bản trong truyện ngắn Những vùng trời khác nhau, sáng tác năm 1970 và in trong tập truyện cùng tên của Nguyễn Minh Châu.

Xuất bản lần đầu bởi NXB Văn học, Những vùng trời khác nhau gồm 7 truyện ngắn, phản ánh cuộc sống và chiến đấu của quân và dân Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Qua các tác phẩm như Nguồn suối, Nhành mai, Lá thư vui, Chuyện đại đội, Người mẹ xóm Nhà thờ, Mảnh trăng..., Nguyễn Minh Châu khắc họa hình ảnh người lính, công nhân giao thông và những con người nơi hậu phương với lòng yêu nước, tinh thần hy sinh và niềm tin vào ngày đất nước thống nhất.