Đánh giá tác động toàn diện là cơ sở quan trọng để Quốc hội xem xét mở rộng lệnh cấm đối với các sản phẩm thuốc lá

Bà Nguyễn Quỳnh Liên, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội nhận định, quá trình hoàn thiện chính sách cần dựa trên các căn cứ khoa học vững chắc và khả năng thực thi thực tế. Theo các đại biểu, đây cũng là những nội dung cần được cân nhắc thấu đáo trong quá trình Quốc hội xem xét và quyết định chính sách.

Đảm chất lượng lập pháp và sức khỏe cộng đồng: Cần đánh giá thực chất

Việc mở rộng quy định cấm đối với nhóm “thuốc lá khác”, bên cạnh thuốc lá điện tử (TLĐT) và thuốc lá nung nóng (TLNN), là một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến trao đổi tại tọa đàm. Các chuyên gia và đại biểu cho rằng đây là vấn đề cần được đánh giá toàn diện trước khi quyết định, bởi phạm vi điều chỉnh không chỉ liên quan đến mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn tác động đến công tác quản lý nhà nước, hoạt động thực thi và nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Từ góc độ pháp lý, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp), cho rằng việc cấm tuyệt đối các sản phẩm mới cần được cân nhắc trên cơ sở bằng chứng khoa học thay vì chỉ dựa vào tên gọi hoặc công nghệ của sản phẩm. Theo ông, việc quản lý cần căn cứ vào mức độ nguy hại thực tế của từng loại sản phẩm; những sản phẩm có rủi ro cao cần được kiểm soát nghiêm ngặt, trong khi các sản phẩm có đặc tính khác cần tiếp tục được nghiên cứu và bổ sung chứng cứ khoa học trước khi áp dụng lệnh cấm tuyệt đối.

Ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp). Ảnh: Tạp chí Kinh tế - Tài chính

Ở góc độ kỹ thuật, ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn chất lượng Nông nghiệp Thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng phương án chỉ cho phép lưu hành các sản phẩm thuốc lá truyền thống như thuốc lá điếu, thuốc lá sợi và cấm toàn bộ các sản phẩm khác không nên chỉ được xem xét dưới góc độ thuận lợi cho quản lý. Theo ông, các nghiên cứu khoa học về sản phẩm thuốc lá mới thường đánh giá trên hai khía cạnh chính gồm mức độ giảm thiểu nguy cơ đối với người sử dụng và mức độ giảm tác động của khói thuốc thụ động đối với cộng đồng.

"Đấy là điểm khác biệt rất quan trọng giữa sản phẩm thuốc lá truyền thống với thuốc lá mới. Đối với những sản phẩm sau này như thuốc lá ngậm hay thuốc lá nhai, tác hại từ việc hút thuốc thụ động gần như không thấy rõ", ông Hưng nhận định.

Cùng chung quan điểm, bà Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng quá trình hoàn thiện Luật cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế quản lý phù hợp đối với từng nhóm sản phẩm thay thế, bởi đặc điểm kỹ thuật và mức độ tác động của mỗi loại sản phẩm có thể không giống nhau. Theo bà, việc xây dựng chính sách cần dựa trên các căn cứ khoa học đầy đủ, bảo đảm tính hợp lý, khách quan và phù hợp với thực tiễn.

Bên cạnh cơ sở khoa học và pháp lý, nhiều ý kiến cũng lưu ý tới yêu cầu bảo đảm tính khả thi trong quá trình thực thi. Theo ông Hải, những khó khăn hiện nay không hoàn toàn xuất phát từ việc thiếu quy định cấm mà chủ yếu nằm ở khâu thực hiện các quy định hiện hành. Từ công tác phòng chống thuốc lá nhập lậu, kiểm soát việc bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi đến xử lý hành vi hút thuốc nơi công cộng, việc triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều hạn chế.

"Dự thảo hiện tại chưa chú trọng tháo gỡ các bất cập thực thi nêu trên mà chủ yếu tập trung mở rộng lệnh cấm", ông Hải nhận xét.

Bà Nguyễn Quỳnh Liên cũng cho rằng nếu chính sách chưa được thiết kế sát với điều kiện thực thi và năng lực quản lý hiện có, khoảng cách giữa quy định của pháp luật và thực tế triển khai có thể tiếp tục tồn tại. Theo các đại biểu, đây là yếu tố cần được Quốc hội cân nhắc trong quá trình xem xét dự thảo luật nhằm bảo đảm các mục tiêu chính sách có thể được thực hiện hiệu quả trên thực tế.

Cần xem xét ảnh hưởng đối với đầu tư, du lịch, FDI và đổi mới sáng tạo

Bên cạnh thách thức thực thi và cơ sở khoa học, chủ trương mở rộng lệnh cấm thuốc lá mới còn đặt ra bài toán về các hệ lụy liên ngành khi thiếu báo cáo đa chiều, đặc biệt liên quan đến cơ hội để Việt Nam trở thành chuỗi cung ứng các sản phẩm đổi mới sáng tạo trong khu vực.

Ông Lê Đại Hải cho rằng quy định cấm tuyệt đối có thể ảnh hưởng đến dư địa tham gia thị trường của các doanh nghiệp phát triển sản phẩm công nghệ giảm tác hại cũng như yêu cầu cân bằng trong cạnh tranh với thuốc lá truyền thống. Việc cấm sản xuất thiết bị và linh kiện liên quan đến thuốc lá thế hệ mới cũng có thể tác động đến các dòng vốn trong lĩnh vực đầu tư công nghệ cao.

Nhà máy sản xuất sản phẩm thuốc lá mới tại Philippines được khánh thành năm 2024 với tổng vốn đầu tư 150 triệu USD. (Ảnh: FanpageTruyền thông Philippines)

Bên cạnh đó, việc áp dụng lệnh cấm diện rộng cần được cân nhắc kỹ về tác động tới du lịch và giao lưu quốc tế, nhất là khi nhiều nước đã hợp pháp hóa và kiểm soát các sản phẩm này theo các tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng.

“Chỉ nên cấm những sản phẩm mới nào qua kiểm nghiệm khoa học thực tế chứng minh được rằng có mức độ độc hại cao hơn thuốc lá truyền thống. Việc cấm tuyệt đối cả các loại "thuốc lá khác" khi chưa có bằng chứng định lượng rõ ràng sẽ triệt tiêu động lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 57, đồng thời khiến các doanh nghiệp không còn động lực đầu tư phát triển các sản phẩm ít độc hại hơn”, ông Hải đề nghị.

Từ góc nhìn pháp lý, ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng việc sửa đổi Luật phải bảo đảm tính đồng bộ với Luật Đầu tư và các cam kết thương mại quốc tế, nhất là với những doanh nghiệp chỉ sản xuất phục vụ xuất khẩu.

Ý kiến từ tọa đàm chỉ ra rằng bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn là mục tiêu cao nhất, tuy nhiên phải đạt được một cách bền vững và thực chất, thay vì chỉ chỉnh sửa thuật ngữ. Dự thảo Luật cần tiếp tục dựa vào căn cứ khoa học, phân tích tác động đa chiều và đánh giá sát thực tế khả năng triển khai vì một chính sách nếu tạo ra khoảng trống pháp lý hay áp lực thi hành sẽ khó mang lại kết quả bảo vệ sức khỏe như kỳ vọng.