'Đánh thức' di sản ở ngoại thành Hà Nội

Từ câu chuyện ở xã Phúc Lộc với đình Vân Cốc đến cuộc thi giới thiệu đình Tường Phiêu ở xã Phúc Thọ, di sản không còn “ngủ yên” trong tư liệu mà đã được “đánh thức” bằng tri thức, cảm xúc và trách nhiệm cộng đồng.

Phát huy các giá trị của di sản sẽ tạo động lực cho phát triển bền vững khu vực ngoại thành Thủ đô. Trong ảnh: Quang cảnh lễ hội đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ). Ảnh: Đức Hiệp

Những “sứ giả” văn hóa làng

Vòng chung khảo cuộc thi tìm hiểu, giới thiệu di tích lịch sử văn hóa đình Vân Cốc (xã Phúc Lộc) vừa diễn ra trong không khí trang trọng, thu hút sự quan tâm của đông đảo cán bộ, giáo viên và nhân dân địa phương. Đình Vân Cốc là di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố, nơi thờ ba vị nữ tướng của Hai Bà Trưng đã có công chiêu mộ nghĩa quân, góp phần vào cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân đô hộ phương Bắc, giành lại độc lập cho dân tộc. Ghi nhớ công lao, nhân dân lập đình thờ, tôn ba vị nữ tướng làm Thành hoàng làng, qua đó thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời bồi đắp truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

Cuộc thi thu hút 25 thí sinh tham gia vòng sơ khảo, trong đó 6 gương mặt xuất sắc bước vào chung khảo. Ở phần thi thuyết trình và trả lời câu hỏi, các thí sinh không chỉ tái hiện lịch sử hình thành, phân tích giá trị kiến trúc, nghệ thuật của đình mà còn đề xuất nhiều giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Chia sẻ sau phần thi, cô giáo Khuất Thị Như (Trường Tiểu học Võng Xuyên A) cho biết: “Khi tìm hiểu sâu về đình làng, tôi càng nhận thức rõ hơn trách nhiệm của người giáo viên trong việc truyền cảm hứng cho học sinh. Các em cần được nghe, được hiểu và được tự hào về những nhân vật lịch sử gắn với mảnh đất nơi mình đang sống”.

Không riêng xã Phúc Lộc, mô hình này đã được triển khai hiệu quả tại xã Phúc Thọ với cuộc thi giới thiệu đình Tường Phiêu - Di tích quốc gia đặc biệt, nơi thờ Tam vị Đức Thánh Tản Viên Sơn. Là công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của xứ Đoài, đình Tường Phiêu từ lâu đã trở thành biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, ý chí chinh phục thiên nhiên và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của nhân dân địa phương.

Cuộc thi thu hút 25 thí sinh đến từ các cơ quan, đơn vị, trường học và thôn dân cư. Ban Giám khảo trao giải Nhất cho cô giáo Khuất Thị Kim Ngân (Trường Mầm non Thượng Cốc) với phần thuyết minh sâu sắc, giàu cảm xúc.

Chia sẻ sau khi nhận giải, cô giáo Khuất Thị Kim Ngân cho biết: “Tôi coi đây không chỉ là một cuộc thi mà còn là cơ hội để mỗi người tự học lại lịch sử quê hương”…

Điểm nổi bật của các phần thi là sự đầu tư công phu về tư liệu, hình ảnh minh họa phong phú, lối trình bày tự tin, mạch lạc. Nhiều thí sinh đã mạnh dạn đề xuất xây dựng tour trải nghiệm dành cho học sinh kết hợp hoạt động ngoại khóa, tìm hiểu truyền thuyết về khởi nghĩa Hai Bà Trưng hay sự tích Đức Thánh Tản dạy dân đánh cá, đắp đê trị thủy. Những ý tưởng này không chỉ nhằm tăng tính hấp dẫn, mà còn góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống.

Ban tổ chức cuộc thi tìm hiểu, giới thiệu di tích lịch sử văn hóa đình Vân Cốc (xã Phúc Lộc) trao giải Nhất cho thí sinh Khuất Thị Như.

Lấy cộng đồng làm chủ thể bảo tồn

Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Phúc Lộc, Trưởng ban Tổ chức cuộc thi Đinh Xuân Hanh cho biết, cuộc thi khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của mỗi người dân đối với công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di tích lịch sử, văn hóa.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Thọ Nguyễn Văn Công, điểm chung của các cuộc thi là không dừng lại ở việc trao giải. Ban tổ chức dự kiến lựa chọn những bài thuyết trình tiêu biểu để tuyên truyền rộng rãi trong nhà trường, khu dân cư; đồng thời phát hiện, bồi dưỡng lực lượng hướng dẫn viên, cộng tác viên du lịch tại chỗ. Đây được xem là bước đi cụ thể nhằm gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh ở khu vực ngoại thành.

Phó Trưởng phòng Lữ hành (Sở Du lịch Hà Nội) Bùi Thanh Huyền, thành viên Ban Giám khảo cuộc thi tìm hiểu, giới thiệu di tích lịch sử văn hóa đình Vân Cốc cho rằng, việc tổ chức các cuộc thi giới thiệu di tích đã mở ra hướng tiếp cận mới: Lấy con người làm trung tâm, lấy giáo dục làm nền tảng và lấy cộng đồng làm chủ thể bảo tồn. Từ sân khấu cuộc thi, những câu chuyện về các nữ tướng thời Hai Bà Trưng hay về Đức Thánh Tản Viên được kể lại bằng ngôn ngữ đương đại, gần gũi, dễ tiếp nhận. Quan trọng hơn, qua mỗi phần thi, tinh thần yêu nước, niềm tự hào về quê hương và ý thức trách nhiệm đối với di sản được lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.

Trong dòng chảy đô thị hóa mạnh mẽ, nhiều di tích ở khu vực ngoại thành Hà Nội đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên giữa nhịp sống hiện đại. Thay vì chỉ trông chờ vào nguồn lực trùng tu, tôn tạo, một số địa phương đã lựa chọn cách tiếp cận mềm dẻo nhưng hiệu quả: Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu, giới thiệu di tích, qua đó biến mỗi cán bộ, giáo viên, người dân trở thành một “hướng dẫn viên” của chính quê hương mình.

Có thể khẳng định, trong hành trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu, những cuộc thi tương tự tại Phúc Lộc, Phúc Thọ không chỉ làm phong phú đời sống văn hóa cơ sở mà còn góp phần “đánh thức” tiềm năng di sản. Khi mỗi người dân tự tin kể câu chuyện về đình làng quê mình, khi di tích được nhắc nhớ trong từng bài giảng, từng buổi sinh hoạt cộng đồng, đó cũng là lúc di sản không còn là ký ức tĩnh lặng mà trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng, tạo động lực cho phát triển bền vững khu vực ngoại thành Thủ đô.

Nguyễn Mai