'Đánh thức' di sản trong kỷ nguyên số: Mở không gian mới cho du lịch thông minh

Người dân trải nghiệm quét mã QR tìm hiểu thông tin ở Công trình thanh niên số hóa Quảng trường Hồ Chí Minh-Đền thờ Bác Hồ và các anh hùng liệt sỹ (phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị). (Ảnh: Võ Dung/TTXVN)

Từ những mã QR đặt bên cạnh di tích, kho dữ liệu số về lịch sử đến các không gian trưng bày trực tuyến, Quảng Trị đang từng bước hình thành hệ sinh thái số cho di sản văn hóa.

Việc người trẻ ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản không chỉ góp phần “đánh thức” lịch sử mà còn mở thêm không gian mới cho quảng bá hình ảnh và phát triển du lịch thông minh, bền vững của địa phương.

Từ bảo tồn "tĩnh” đến trải nghiệm số

Giữa dòng chảy chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực văn hóa, di sản không chỉ được nhìn nhận như những giá trị cần gìn giữ trong trạng thái tĩnh. Tại nhiều địa phương, trong đó có Quảng Trị đang từng bước đưa di sản bước vào không gian số, nơi các giá trị lịch sử được lưu giữ, tương tác và lan tỏa theo cách trực quan, sinh động và gần gũi hơn với cộng đồng.

Theo ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, đến tháng 3/2026, toàn tỉnh đã thực hiện số hóa 520 di tích dưới dạng dữ liệu 2D, đồng thời số hóa 3.455 di vật, cổ vật, trong đó có 156 hiện vật được xây dựng mô hình 3D phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày trong môi trường số. Đặc biệt, trong số 5 bảo vật quốc gia hiện có của tỉnh, đã có 4 bảo vật được số hóa 3D, góp phần nâng cao hiệu quả công tác lưu giữ và quảng bá giá trị di sản.

Bên cạnh đó, tỉnh cũng đã số hóa 36 di sản văn hóa phi vật thể và 29 di sản tư liệu, từng bước hình thành kho dữ liệu di sản tương đối toàn diện. Việc số hóa di sản hiện nay không chỉ dừng lại ở lưu trữ dữ liệu mà đang từng bước hình thành hệ sinh thái khai thác giá trị di sản trong không gian số.

Việc ứng dụng công nghệ 2D, 3D, bản đồ số và dữ liệu số hóa đang tạo ra sự thay đổi rõ nét trong cách tiếp cận và quản lý di sản, chuyển từ “bảo tồn tĩnh” sang “phát huy giá trị di sản” theo cách tiếp cận mới, hiện đại, không gian mở và tương tác hơn.”

Tỉnh cũng triển khai nhiều sản phẩm số hóa như bảo tàng số, không gian trưng bày 3D, triển lãm 360 độ trực tuyến và hệ thống du lịch thông minh tích hợp dữ liệu di sản, bản đồ số, thuyết minh tự động tại nhiều điểm đến. Những nền tảng này không chỉ phục vụ nghiên cứu, quản lý mà còn hỗ trợ quảng bá, kết nối di sản với hoạt động du lịch.

Bảo tàng tỉnh Quảng Trị - nơi nhiều hiện vật, tư liệu quý về lịch sử và văn hóa được lưu giữ và từng bước số hóa. (Ảnh: TTXVN phát)

Thông qua đó, người dân và du khách có thể tiếp cận thông tin về di sản mọi lúc, mọi nơi, không còn bị giới hạn bởi không gian và thời gian như trước đây. Điều đó mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với lịch sử, văn hóa và phát triển du lịch trong thời đại số.

Sự thay đổi từ mô hình lưu giữ truyền thống sang không gian số đang dần tạo ra một hệ sinh thái trải nghiệm di sản hiện đại, nơi lịch sử không chỉ được bảo tồn mà còn được “kích hoạt” để lan tỏa, đặc biệt trở nên gần gũi hơn với giới trẻ thông qua các nền tảng số và du lịch thông minh.

Trong hành trình tham quan các di tích, điểm đến tại Quảng Trị, chị Nguyễn Thị Tý (đến từ Đắk Lắk) sau khi trải nghiệm quét mã QR tại Di tích nơi thành lập “Chi bộ phố” tỉnh Quảng Trị (nơi Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên của thị xã Đồng Hới được thành lập) đã khá bất ngờ khi lịch sử được thể hiện sinh động bằng công nghệ số. Không gian di tích như được mở ra thêm một lớp thông tin, hình ảnh sống động ngay trong tầm tay người dân và du khách.

Chị Nguyễn Thị Tý cho hay: “Trước đây tôi nghĩ tham quan di tích lịch sử thường là xem hiện vật và nghe thuyết minh. Nhưng khi có thêm tư liệu hiển thị ngay trên điện thoại tại điểm đến, tôi có cảm giác lịch sử đang được kể lại một cách dễ hiểu, dễ nhớ và rất ấn tượng.”

Từ trải nghiệm đó, có thể thấy công nghệ không chỉ hỗ trợ cung cấp thông tin mà đang làm thay đổi cách con người tiếp cận di sản-biến hành trình tham quan từ “xem” sang “trải nghiệm,” từ “nghe kể” sang “tương tác trực tiếp.”

Khi công nghệ mở thêm cánh cửa tiếp cận mới, lịch sử không còn nằm yên trong kho lưu trữ hay những trang tư liệu cũ mà đang hiện diện gần gũi, sống động hơn trong đời sống hôm nay.

Từng bước mở ra không gian mới

Du khách đến từ tỉnh Đắk Lắk trải nghiệm quét mã QR tại di tích nơi thành lập “Chi bộ phố” tỉnh Quảng Trị (Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên của thị xã Đồng Hới được thành lập). (Ảnh: Võ Dung/TTXVN)

Số hóa di sản không chỉ góp phần quan trọng bảo tồn, lưu giữ mà còn đang từng bước mở ra không gian mới trong quảng bá hình ảnh và phát triển du lịch Quảng Trị theo hướng thông minh, hiện đại, giàu trải nghiệm.

Theo Phó Bí thư Thường trực Tỉnh đoàn Quảng Trị Đinh Trung Hiếu, không gian số hiện nay đang dần trở thành “mặt trận quảng bá” mới của văn hóa và du lịch địa phương, nơi các giá trị di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được lan tỏa mạnh mẽ. Đặc biệt, khi các di tích được số hóa, du khách có thể tiếp cận thông tin từ xa, trải nghiệm trước qua video, mã QR hay các nền tảng trực tuyến. Điều đó không chỉ giúp tăng sức hút điểm đến mà còn mở rộng khả năng quảng bá hình ảnh Quảng Trị đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Giới trẻ hiện nay đang trở thành lực lượng xung kích, trực tiếp tham gia xây dựng và lan tỏa nội dung quảng bá địa phương trên không gian mạng. Với lợi thế công nghệ và sự sáng tạo, thanh niên không chỉ tiếp cận mà còn trực tiếp tham gia tái hiện và kể lại câu chuyện Quảng Trị bằng những cách mới, gần gũi hơn, có sức lan tỏa hơn trong cộng đồng.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị nêu rõ: Thời gian tới, ngành Văn hóa tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số di sản theo hướng đồng bộ, hiện đại và gắn chặt với phát triển du lịch thông minh. Trọng tâm là chuẩn hóa cơ sở dữ liệu di sản, mở rộng số hóa 3D đối với hiện vật, bảo vật quốc gia và các di sản tiêu biểu nhằm nâng cao hiệu quả lưu trữ, khai thác và kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia.

Tỉnh sẽ tăng cường xã hội hóa, thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp công nghệ, các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng để phát triển sản phẩm du lịch số, lan tỏa giá trị di sản trên không gian mạng.

Tỉnh đang từng bước ứng dụng các công nghệ mới như Trí tuệ Nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR/AR), dữ liệu lớn hay không gian 3D… nhằm nâng cao chất lượng và tạo thêm nhiều trải nghiệm trực quan cho người dân, du khách. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở bảo tồn di sản mà còn tạo thêm động lực mới cho phát triển văn hóa, du lịch, kinh tế-xã hội trong kỷ nguyên số.

Thời gian và những tác động bên ngoài có thể làm phai nhòa những bức tường cũ, di tích chiến tranh hay các hiện vật lịch sử trên vùng đất Quảng Trị. Nhưng khi ký ức đã được lưu giữ bằng dữ liệu số, lịch sử được kể lại bằng công nghệ… thì di sản sẽ không còn nằm yên trong quá khứ.

Từ những nỗ lực của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương và đặc biệt là sự tiên phong của lớp người trẻ yêu quê hương, đầy nhiệt huyết và trách nhiệm, một không gian mới đang dần được mở để lịch sử hiện diện gần hơn trong đời sống hôm nay và văn hóa trở thành nguồn lực mềm cho phát triển bền vững trong kỷ nguyên số./.