Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương

Hội thảo thu hút hơn 200 đại biểu tham dự và gần 80 tham luận từ các chuyên gia, nhà nghiên cứu, đại diện các cơ quan Trung ương, các tổ chức khoa học và địa phương. Ảnh: ĐOÀN HẠO LƯƠNG

Hội thảo được tổ chức nhằm đánh giá toàn diện giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương và đề xuất các định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong bối cảnh hiện nay.

Giá trị to lớn

Di tích Phật viện Đồng Dương nằm trên địa phận làng Đồng Dương, nay thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2016. Đây là di sản có giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, tôn giáo và khảo cổ học của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Lịch sử hình thành của Phật viện Đồng Dương là một chương rực rỡ và đặc biệt nhất trong dòng chảy Phật giáo khu vực miền Trung. Đây không chỉ đơn thuần là một công trình tôn giáo, mà còn là biểu tượng của một giai đoạn hoàng kim khi Phật giáo trở thành tư tưởng chủ đạo của vương triều Champa. Việc tổng hợp, đánh giá các kết quả nghiên cứu về Phật viện Đồng Dương có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

ThS. Thích Nữ Liên Thảo, Ủy viên thường trực Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cho rằng, nhắc đến văn hóa Champa thì không thể thiếu Phật giáo, tiêu biểu cho sự phát triển rực rỡ của Phật giáo Champa chính là Phật viện Đồng Dương, một trung tâm tôn giáo quy mô lớn được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ thứ 9.

Đồng hành hội thảo còn có hoạt động trưng bày ảnh, góp phần phản ánh sinh động giá trị và quá trình nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Ảnh: ĐOÀN HẠO LƯƠNG

Các nhà khảo cổ học Đông Dương đã dùng các phương pháp nghiên cứu và chứng minh rằng: Phật viện Đồng Dương nổi bật về quy mô kiến trúc và hệ thống điêu khắc độc đáo, được giới nghiên cứu gọi chung là “phong cách Đồng Dương”. Các tác phẩm điêu khắc tìm thấy tại đây như tượng phật, tượng bồ tát, tượng hộ pháp, vũ nữ hay các phù điêu trang trí đều mang những đặc điểm tạo hình mạnh mẽ, giàu tính biểu cảm với đường nét sắc sảo từ các cấu trúc hình khối.

“Từ dòng chảy lịch sử nhiều biến động, nhất là chiến tranh và sự tàn phá của thời gian, phần lớn kiến trúc của Phật viện Đồng Dương nay đã không còn nguyên vẹn. Những gì còn lại chủ yếu là nền móng kiến trúc, các phế tích tường gạch và hệ thống hiện vật điêu khắc hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Mặc dù vậy, nhờ các kết quả nghiên cứu khảo cổ học, mỹ thuật học và văn bản học, các nhà khoa học vẫn có thể từng bước phục dựng diện mạo của quần thể phật viện cũng như xác định vị trí của nó trong lịch sử văn hóa Champa”, ThS. Thích Nữ Liên Thảo bày tỏ.

Giải pháp “hồi sinh” di sản

Để giải quyết bài toán thực nghiệm vô cùng phức tạp tại Phật viện Đồng Dương, PGS-TS. Bùi Minh Trí, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đề xuất giải pháp nghiên cứu phục dựng 3D chồng lớp. Đây là giải pháp có tính khả thi, hiệu quả kinh tế và hàm lượng khoa học cao, cho phép tái lập không gian di sản mà không gây ra những tác động vật lý xâm lấn đến tầng văn hóa dưới lòng đất.

“Thay vì triển khai ngay các dự án khai quật thực địa quy mô lớn vốn đòi hỏi chi phí đầu tư khổng lồ và đối mặt với những thách thức nan giải trong việc bảo tồn hố đào sau khi phát lộ, công nghệ 3D dưới góc độ diễn giải khoa học cho phép chúng ta thực hiện một hành trình “hồi sinh” di sản trong không gian kỹ thuật số. Hồi sinh Phật viện Đồng Dương bằng công nghệ số chính là cách chúng ta đối thoại với quá khứ bằng ngôn ngữ của tương lai. Đó không chỉ là trách nhiệm bảo tồn di sản của cha ông, mà cũng là khát vọng tự cường, đưa tầm vóc văn hóa nước nhà trở lại vị thế xứng đáng trong dòng chảy văn minh nhân loại”, PGS-TS. Bùi Minh Trí giải thích.

Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Ủy viên thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cho rằng, việc phục hồi các nghi lễ gắn với nguồn gốc giáo lý cụ thể, đóng vai trò như một chiến lược bảo tồn di sản, tái kích hoạt Đồng Dương trở thành một không gian ký ức Phật giáo, đồng thời vẫn bảo đảm các chuẩn mực học thuật và bảo tồn di tích trên phương diện phi vật thể.

Khu vực thuộc di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương. Ảnh: Q.T

Để công tác bảo tồn Phật viện Đồng Dương thực sự bền vững và đi vào thực chất, PGS-TS. Nguyễn Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đề nghị nhìn thẳng vào những “nút thắt” cơ bản cần được tháo gỡ như: thách thức về khoa học vật liệu; thách thức về tính chính xác/nguyên gốc trong một phế tích cực đoan; thách thức về “xung đột không gian” và áp lực dân sinh; thách thức về “nguồn lực và quản trị” chuyên sâu.

Những thách thức này cho thấy bảo tồn Phật viện Đồng Dương không thể chỉ dựa vào các biện pháp truyền thống mà đòi hỏi một tư duy mới mang tính đột phá, đó là: chấp nhận và tôn trọng vẻ đẹp của phế tích; ứng dụng công nghệ số để bù đắp cho sự mất mát/thiếu hụt vật lý; biến cộng đồng xung quanh thành “người gác đền” thông qua việc chia sẻ lợi ích từ du lịch di sản bền vững.

“Trong lý thuyết di sản học hiện đại, bảo tồn không còn được hiểu là “đóng băng” di tích, mà là quá trình quản trị sự biến đổi để duy trì giá trị cốt lõi. Đối với Phật viện Đồng Dương, việc gắn kết bảo tồn với du lịch sinh thái - tâm linh không chỉ là giải pháp tạo nguồn lực kinh tế, mà còn là phương thức duy trì “đời sống” của di sản trong lòng xã hội đương đại. Tính bền vững của di tích ở đây được thiết lập dựa trên sự cân bằng giữa 3 trụ cột, gồm tính chính xác/nguyên gốc của phế tích kiến trúc mang tính chất khảo cổ học; sự tôn nghiêm của không gian tâm linh; sự đa dạng của hệ sinh thái. Trong đó, bảo tồn giá trị tâm linh và sinh thái là nền tảng cho sự bảo tồn bền vững”, PGS-TS. Nguyễn Văn Bài nói.

Đánh giá tổng thể, khách quan, toàn diện giá trị di sản

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh, hội thảo có ý nghĩa quan trọng, không chỉ là diễn đàn khoa học để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu trao đổi, đánh giá toàn diện giá trị Phật viện Đồng Dương, mà còn là dịp đề xuất những định hướng và giải pháp thiết thực, khả thi cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong giai đoạn tới.

Thành phố Đà Nẵng mong muốn nhận được các ý kiến tâm huyết, có giá trị khoa học và thực tiễn cao từ các nhà khoa học, chuyên gia; đặc biệt là các đề xuất liên quan đến khảo cổ, bảo tồn kiến trúc, phục dựng không gian di tích, cũng như phát huy giá trị văn hóa - du lịch và kết nối Phật viện Đồng Dương với các không gian văn hóa, lịch sử trong khu vực.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Việc xây dựng một chiến lược tổng thể, dài hạn cho Phật viện Đồng Dương là yêu cầu cấp thiết, nhằm khẳng định và phát huy giá trị di sản trong dòng chảy văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.

Các kết quả nghiên cứu, kiến nghị khoa học sẽ được tổng hợp đầy đủ để làm cơ sở xây dựng chủ trương, kế hoạch, lộ trình triển khai các nhiệm vụ bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới.