Đánh thức những nếp nhà trình tường, mở sinh kế cho người dân vùng cao

Từ căn nhà trình tường đến sinh kế mới

Ở thôn Khe Tiền, xã Hoành Mô, giữa rừng hồi và những thửa ruộng bậc thang, gia đình anh Dường Phúc Thím chọn mở cửa đón khách bằng chính không gian sống và văn hóa của đồng bào Dao. Cuối năm 2024, homestay Hương Hồi Quế với hai căn nhà trình tường mang dáng dấp kiến trúc truyền thống bắt đầu hoạt động.

Khách đến đây không chỉ có chỗ nghỉ mà còn có dịp tìm hiểu ẩm thực, nếp sinh hoạt và cảnh quan bản làng. Với gia đình anh Thím, làm du lịch cũng đồng nghĩa học thêm một nghề: từ chuẩn bị phòng, nấu ăn đến phục vụ những nhu cầu khác nhau của du khách.

Khách du lịch được tìm hiểu và hướng dẫn về kỹ thuật thêu may truyền thống

Từ trải nghiệm của mình, anh Thím cho rằng hỗ trợ vốn là cần thiết nhưng chưa đủ. Người dân còn cần được đào tạo kỹ năng, hướng dẫn thực hành và tham gia những tổ, nhóm du lịch cộng đồng để học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau phát triển dịch vụ.

Câu chuyện ở Khe Tiền cho thấy giá trị văn hóa bản địa có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, không phải hộ dân nào cũng có điều kiện đầu tư cơ sở lưu trú hay đủ kinh nghiệm tự tìm khách.

Hợp tác xã (HTX) Du lịch Tiên Yên, thành lập tháng 9/2026 với 6 thành viên, đang đặt mục tiêu kết nối hộ kinh doanh, cơ sở lưu trú, điểm tham quan và sản phẩm địa phương thành chuỗi dịch vụ. Nhưng để thực hiện, hợp tác xã còn vướng về vốn đầu tư, cơ chế hỗ trợ và hoạt động quảng bá. Những khó khăn này đã được đại diện HTX phản ánh tại hội nghị lãnh đạo TP. Quảng Ninh đối thoại với nông dân năm 2026.

Bà Lương Bích Ngọc - Giám đốc HTX Du lịch Tiên Yên phán ánh nguyện vọng tại Hội nghị

Có cảnh đẹp và văn hóa đặc sắc mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để hình thành sản phẩm hoàn chỉnh, các điểm đến cần đường đi thuận tiện, cơ sở ăn nghỉ, hoạt động trải nghiệm và đội ngũ biết làm dịch vụ. Nếu mỗi hộ tự đầu tư riêng lẻ, sản phẩm dễ rời rạc, trong khi chi phí cao và khả năng tiếp cận khách hạn chế.

Để lợi ích từ du lịch ở lại vùng cao

Một hướng tháo gỡ là giúp người dân biết biến chính nếp sống của mình thành trải nghiệm có thể giới thiệu với du khách.

Tháng 4/2026, tại Tour du lịch cộng đồng mẫu ở Bình Liêu, Lục Hồn và Hoành Mô, du khách Nhật Bản cùng đại diện doanh nghiệp lữ hành được khám phá rừng chè cổ, thưởng trà, ngâm chân lá thuốc, gói bánh coóc mò, nghe đàn tính và giao lưu với người dân.

Du khách Nhật Bản giao lưu với người dân xã vùng cao Hoành Mô

Tour mẫu thuộc Dự án “Nâng cao năng lực cộng đồng dân tộc thiểu số tham gia vào hoạt động phát triển du lịch” do Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tài trợ. Sau hai năm triển khai, dự án đã góp phần nâng cao năng lực cho khoảng 100 người DTTS, 30 cán bộ địa phương và 10 doanh nghiệp. Qua tập huấn và thực hành, người dân được hướng dẫn xây dựng lịch trình đón khách, giới thiệu văn hóa và tổ chức dịch vụ.

Tại Lục Hồn, địa phương đang tiếp tục đẩy mạnh phát triển sản phẩm gắn với ruộng bậc thang, đỉnh Cao Xiêm, ẩm thực và đời sống đồng bào dân tộc thiểu số.

“Xã cũng chú trọng khuyến khích người dân tham gia phát triển các dịch vụ du lịch, từ lưu trú, ăn uống đến trải nghiệm văn hóa bản địa, qua đó tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập, đồng thời gắn phát triển du lịch với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương”, ông Vi Tiến Vượng - Chủ tịch UBND xã Lục Hồn cho biết.

Dù vậy, để đón khách thường xuyên, một gia đình hoặc một điểm du lịch khó tự đáp ứng toàn bộ nhu cầu từ ăn, nghỉ, đi lại đến tham quan và mua sắm. Việc liên kết giữa hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp lữ hành có thể mở cơ hội để nhiều người cùng tham gia, từ nấu ăn, hướng dẫn trải nghiệm đến bán nông sản, sản phẩm OCOP.

Về chính sách, cơ quan quản lý văn hóa, thể thao và du lịch đã đề xuất cơ chế hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, nông thôn và sinh thái. Các nội dung gồm cải tạo nhà ở làm homestay, đầu tư hạ tầng điểm đến, xây dựng nơi giới thiệu sản phẩm và đào tạo kỹ năng phục vụ du khách.

Chủ tịch UBND TP. Quảng Ninh Bùi Văn Khắng chia sẻ những tâm tư, nguyện vọng của nông dân

Tại hội nghị đối thoại với nông dân ngày 22/10/2026, Chủ tịch UBND TP. Quảng Ninh Bùi Văn Khắng yêu cầu các sở, ngành hoàn thiện dự thảo cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn và vùng đồng bào DTTS, miền núi giai đoạn 2026 - 2030 để trình cấp có thẩm quyền trong quý IV/2026; đồng thời giải quyết các kiến nghị chính đáng của nông dân.

Trong định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2027 - 2030, việc kết nối điểm du lịch cộng đồng, làng nghề với doanh nghiệp lữ hành, tăng quảng bá trên nền tảng số và mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm địa phương tiếp tục được chú trọng.

Tuy nhiên, hiệu quả phải được đo bằng khách thực tế, chất lượng dịch vụ và thu nhập mà cộng đồng nhận được, thay vì chỉ bằng số điểm đến hay tour được giới thiệu.

Từ những căn nhà trình tường ở Khe Tiền đến các hoạt động trải nghiệm văn hóa ở Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô, du lịch vùng cao Quảng Ninh đang mở thêm lựa chọn sinh kế cho người dân. Để đi đường dài, cộng đồng cần được hỗ trợ cả vốn, kỹ năng và thị trường. Khi người dân có thể sống bằng những dịch vụ gắn với quê hương, họ cũng có thêm động lực gìn giữ bản sắc tạo nên sức hút riêng của vùng cao nơi đây.