'Đánh thức' văn học bằng sân khấu học đường

Tại Hà Nội, mô hình sân khấu học đường đang được thúc đẩy mạnh mẽ như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục thẩm mỹ, mở ra cơ hội đưa nghệ thuật đến gần hơn với thế hệ trẻ. Tuy vậy, để không dừng lại ở phong trào, mô hình này đòi hỏi những giải pháp đồng bộ, bài bản nhằm phát huy hiệu quả bền vững.

Các em học sinh hào hứng giao lưu cùng các nghệ sĩ Nhà hát Múa rối Thăng Long

Biến sân khấu học đường thành “lớp học mở”

Tại Hà Nội, Đề án sân khấu học đường năm 2026 không chỉ dừng ở chủ trương mang tính khuyến khích, mà đang được triển khai với mục tiêu và lộ trình rõ ràng. Dưới sự chỉ đạo của UBND TP và Sở VHTT Hà Nội, 6 đơn vị nghệ thuật được giao nhiệm vụ dàn dựng, biểu diễn theo từng loại hình, từ đó hình thành mạng lưới đưa sân khấu vào trường học theo hướng đồng bộ. Sân khấu không còn là hoạt động ngoại khóa đơn lẻ, mà dần trở thành “phương tiện giáo dục”, nơi văn học được chuyển hóa thành trải nghiệm trực quan, giàu cảm xúc.

Nhà hát Chèo Hà Nội duy trì tần suất biểu diễn đều đặn; riêng tháng 4.2026 đã có 15 suất diễn tại các trường học, mang đến những tích truyện quen thuộc như Cây tre trăm đốt, Thằng Bờm, Quan Âm Thị Kính. Ở lĩnh vực kịch nói, Nhà hát Kịch Hà Nội tiếp cận theo hướng sân khấu hóa các tác phẩm văn học.

Với khoảng 40 buổi diễn dự kiến trong tháng 4.2026, các vở như: Chuyện người con gái Nam Xương, Huyền tích Hồ Gươm… được dàn dựng như những “tiết học mở”, nơi kiến thức được “kích hoạt” bằng hình ảnh, âm thanh và cảm xúc. Theo NSƯT Thiện Tùng (Trưởng đoàn kịch I, Nhà hát Kịch Hà Nội), việc lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu để sân khấu hóa giúp học sinh dễ hiểu, dễ cảm, đồng thời nuôi dưỡng hứng thú với văn học và nghệ thuật sân khấu.

Trong khi đó, Nhà hát Múa rối Thăng Long mở rộng biên độ tiếp cận xuống cấp tiểu học, triển khai biểu diễn trên diện rộng, từ nội thành đến vùng ven. Việc lựa chọn múa rối - loại hình giàu tính kể chuyện và trực quan - cho thấy sự điều chỉnh linh hoạt theo từng lứa tuổi, đồng thời góp phần đưa các giá trị văn hóa truyền thống thấm dần vào nhận thức thẩm mỹ ban đầu của học sinh.

Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long, NSƯT Trần Thị Hiền nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định việc triển khai Đề án sân khấu học đường năm 2026 là nhiệm vụ quan trọng, đồng thời cũng là cơ hội để phát huy thế mạnh của nghệ thuật múa rối trong môi trường giáo dục. Nhà hát mong muốn mỗi buổi biểu diễn không chỉ đem đến cho học sinh một chương trình nghệ thuật hấp dẫn, mà còn góp phần khơi gợi tình yêu văn học, bồi đắp cảm xúc thẩm mỹ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống đến với thế hệ trẻ Thủ đô”.

Đáng chú ý, song song với dòng chảy từ các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp, một hệ sinh thái sân khấu học đường “tự thân” cũng đang hình thành. Những CLB kịch như “Life’s so drama” đã mở rộng ra nhiều trường THPT, tạo nên cộng đồng sáng tạo trẻ với các dự án sân khấu được đầu tư bài bản.

Ở đây, học sinh được trực tiếp tham gia vào toàn bộ quá trình sáng tạo, từ ý tưởng, kịch bản đến biểu diễn. CLB đã duy trì chuỗi chương trình thường niên On stage với nhiều chủ đề như: Di họa (2019), Huyễn ảnh (2020), Viễn mộng (2022), Khi trời nổi gió (2023), Năm ngàn dặm (2024), Rạch Cạn (2025)…

Ở cấp độ nhà trường, Hệ thống Trường liên cấp Newton duy trì đều đặn Gala sân khấu hóa tác phẩm văn học như một hoạt động thường niên. Năm học 2025-2026, chương trình quy tụ hơn 100 tiết mục, gần 5.000 học sinh trực tiếp hóa thân thành nhân vật, cho thấy sức lan tỏa rõ nét của mô hình này. Trên sân khấu, các em không dừng ở việc tái hiện tác phẩm, mà chủ động cảm nhận, lý giải và “sống” cùng văn học theo cách riêng.

Gỡ “nút thắt” để phát huy hiệu quả bền vững

Dù sân khấu học đường đang được nhiều địa phương và các đơn vị nghệ thuật thuộc Bộ VHTTDL triển khai tích cực, nhưng thực tế vẫn còn không ít rào cản khiến hiệu quả chưa đạt như kỳ vọng.

Trước hết là điều kiện cơ sở vật chất tại trường học còn hạn chế. Nhiều buổi diễn phải tổ chức trong không gian tạm, thiếu hệ thống âm thanh, ánh sáng phù hợp, phần nào làm giảm trải nghiệm, nhất là với những loại hình đòi hỏi kỹ thuật như múa rối hay kịch nói. Bên cạnh đó, nội dung cũng đặt ra không ít vấn đề. Dù nguồn tác phẩm văn học khá phong phú, nhưng không phải tác phẩm nào cũng dễ chuyển thể lên sân khấu.

Ngoài ra, cách tiếp cận ở một số chương trình vẫn thiên về trình diễn một chiều. Học sinh chủ yếu xem, ít cơ hội tương tác hoặc tham gia. Nếu thiếu sự duy trì thường xuyên cùng cách tổ chức linh hoạt, hoạt động này sẽ khó trở thành một phần quen thuộc, bền vững trong đời sống học đường.

Vì vậy, để mô hình sân khấu học đường phát huy hiệu quả, cần những giải pháp đồng bộ, linh hoạt hơn trong tổ chức. Theo đạo diễn, NSƯT Lê Ánh Tuyết (Trưởng đoàn Ca múa nhạc, Nhà hát Tuổi Trẻ), bên cạnh việc đưa sân khấu vào trường học, cần đưa học sinh đến rạp để tận dụng không gian biểu diễn chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng trải nghiệm. Đây không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật, mà là cách để các em cảm nhận trọn vẹn hơn ngôn ngữ sân khấu.

Cùng với đó, khâu kịch bản cần được đầu tư bài bản, khuyến khích sáng tác mới và chuyển thể có chọn lọc, phù hợp với tâm lý, độ tuổi học sinh, tránh dàn dựng dàn trải, thiếu điểm nhấn.

Bên cạnh việc nâng cao chất lượng biểu diễn, cách tiếp cận cũng cần được điều chỉnh theo hướng mở và tăng tính tương tác. Sau mỗi buổi diễn, có thể tổ chức các hoạt động giao lưu, thảo luận để học sinh trực tiếp trao đổi với nghệ sĩ, từ đó hiểu sâu hơn về nhân vật, tình huống và thông điệp của tác phẩm. Đồng thời, việc phát triển các câu lạc bộ sân khấu trong nhà trường sẽ tạo điều kiện để học sinh không chỉ xem mà còn được tham gia sáng tạo, từng bước hình thành kỹ năng và cảm xúc thẩm mỹ.

Ở góc nhìn dài hạn, đạo diễn Thúy Hằng (Đoàn Ca múa nhạc, Nhà hát Tuổi Trẻ) cho rằng, sân khấu học đường cần được đặt trong một định hướng bền vững, trở thành một phần của giáo dục thẩm mỹ thay vì chỉ là những hoạt động ngắn hạn. Khi được đầu tư đúng hướng, cả về nội dung lẫn cách tổ chức, mô hình này sẽ không dừng ở việc truyền tải tác phẩm, mà góp phần nuôi dưỡng cảm xúc, hình thành thói quen thưởng thức nghệ thuật và xây dựng lớp khán giả trẻ cho tương lai.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia thường xuyên và hiệu quả các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa. Đây là chỉ tiêu định hướng quan trọng, đồng thời tạo nền tảng để các mô hình như sân khấu học đường phát triển theo chiều sâu, qua đó đưa nghệ thuật trở thành một phần thiết yếu trong đời sống học đường.