Đạo đức trong xã hội Mỹ đương đại: 'Sương mù' của nhận thức và ranh giới đúng - sai

Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ Mỹ: đang có những quan điểm trái ngược nhau về việc phá thai, đồng tính luyến ái và án tử hình có phải là sai trái về mặt đạo đức?.

Người Mỹ xem điều gì là vô đạo đức?

Người Mỹ thể hiện quan điểm khá “cởi mở” về đạo đức trên nhiều vấn đề. Gần như toàn bộ người trưởng thành tại Mỹ (96%) cho rằng việc ăn thịt là chấp nhận được về mặt đạo đức hoặc không phải là vấn đề đạo đức. Tương tự, 91% có quan điểm như vậy đối với việc sử dụng biện pháp tránh thai.

Ngoài ra:

+ 75% không phản đối việc đánh đòn trẻ em.

+ 63% không thấy vấn đề đạo đức khi bệnh nhân lựa chọn kết thúc cuộc sống với sự hỗ trợ của bác sĩ.

+ 60% không có băn khoăn đạo đức về đồng tính luyến ái.

Đây là những phát hiện chính từ hai cuộc khảo sát của Pew Research Center vào mùa Xuân năm 2025 về đạo đức của 15 hành vi.

Các câu hỏi tập trung vào những hành vi đang được tranh luận về mặt đạo đức trong xã hội hiện nay, không bao gồm những hành vi mà gần như ai cũng cho là sai (như giết người, trộm cắp) hoặc hoàn toàn chấp nhận (như hỏi đường hay nhặt rác).

Do đó, việc nhiều người Mỹ cho rằng nhiều hành vi là chấp nhận được về đạo đức không có nghĩa họ cho rằng mọi thứ đều chấp nhận được.

Thực tế, có một hành vi mà đa số người Mỹ xem là vô đạo đức: ngoại tình. Có tới 90% người trưởng thành tại Mỹ cho rằng người đã kết hôn mà ngoại tình là sai về mặt đạo đức.

Xã hội Mỹ gần như chia đôi quan điểm về hai vấn đề: nội dung khiêu dâm và phá thai.

+ 52% cho rằng xem nội dung khiêu dâm là sai về đạo đức.

+ Gần một nửa còn lại cho rằng không phải vấn đề đạo đức hoặc chấp nhận được.

Tương tự với phá thai:

+ 47% cho rằng là sai về đạo đức.

+ Khoảng một nửa cho rằng không phải vấn đề đạo đức hoặc chấp nhận được.

[Trong Phật giáo, đạo đức không chỉ là quy ước xã hội mà còn gắn với nghiệp và tâm. Một hành vi có thể được xã hội chấp nhận, nhưng vẫn tạo nghiệp bất thiện nếu xuất phát từ tham, sân, si].

Khác biệt giữa Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ

Từ lâu, nước Mỹ đã tồn tại sự chia rẽ chính trị trong vấn đề phá thai. Hiện nay:

+ 71% người thuộc Đảng Cộng hòa cho rằng phá thai là sai về đạo đức.

+ So với 24% ở phía Đảng Dân chủ.

Người Cộng hòa cũng có xu hướng xem các vấn đề liên quan đến đời sống gia đình và tình dục là sai về đạo đức nhiều hơn:

+ Đồng tính luyến ái: 59% đảng viên Cộng hòa so với 20% đảng viên Dân chủ cho rằng đó là sai trái, bao gồm cả những người có xu hướng nghiêng về mỗi đảng.

+ Xem nội dung khiêu dâm: 65% so với 39%

+ Ly hôn: 33% so với 13%

Ngược lại, người Dân chủ lại có xu hướng xem các vấn đề sau là sai về đạo đức nhiều hơn:

+ Án tử hình: 48% đảng viên Dân chủ so với 20% đảng viên Cộng hòa cho rằng đó là sai.

+ Đánh đòn trẻ em: 35% so với 12%

+ Việc trở nên cực kỳ giàu có: 29% so với 7%

Ngoài ra, cũng có sự khác biệt trong đánh giá đạo đức chung của xã hội:

+ 54% người Cộng hòa cho rằng người Mỹ có đạo đức tốt.

+ So với 40% người Dân chủ.

Tổng thể, 47% người Mỹ cho rằng đồng bào mình có đạo đức tốt, trong khi 53% cho rằng đạo đức xã hội đang ở mức kém.

[Sự phân hóa quan điểm phản ánh “kiến chấp”, khi mỗi người bám chặt vào nhận thức riêng của mình. Phật giáo nhấn mạnh Trung đạo, vượt qua cực đoan và định kiến].

Khác biệt giữa các nhóm tôn giáo

Những người Tin Lành Phúc âm da trắng thường giữ quan điểm đạo đức bảo thủ hơn so với các nhóm tôn giáo khác.

Ví dụ:

+ 80% cho rằng xem nội dung khiêu dâm là sai.

+ So với khoảng một nửa ở các nhóm Tin Lành khác và 56% người Công giáo.

Người Do Thái (23%) và những người không theo tôn giáo (28%) ít xem nội dung khiêu dâm là sai về đạo đức hơn.

Về đồng tính luyến ái:

+ 72% người Tin Lành Phúc âm da trắng cho là sai.

+ So với 34% người Công giáo và 13% người không tôn giáo.

Ngoài ra, nhóm này cũng có xu hướng phản đối phá thai và trợ tử nhiều hơn.

Ngược lại, họ lại là nhóm ít xem án tử hình là sai nhất (20%), trong khi tỷ lệ này cao hơn ở người vô thần (48%), Tin Lành da đen (46%) và người Do Thái (42%).

[Niềm tin tôn giáo ảnh hưởng mạnh đến đạo đức, nhưng trong Phật giáo, trí tuệ (prajnã̄) cần đi cùng niềm tin để tránh rơi vào cực đoan hay giáo điều].

Khác biệt giữa các thế hệ

Có sự khác biệt rõ rệt giữa người trẻ và người lớn tuổi, tùy theo từng vấn đề.

Người trẻ (18-29 tuổi):

+ Dễ xem việc “quá giàu” và đánh đòn trẻ em là sai hơn.

+ Tuy nhiên, chỉ khoảng 1/3 giữ quan điểm này.

Ngược lại, họ ít xem đồng tính luyến ái là sai hơn so với người lớn tuổi: 30% (18-29 tuổi) so với 37% (30-49 tuổi) và cao hơn ở nhóm lớn tuổi.

Sự khác biệt về tuổi tác vẫn tồn tại ngay trong từng đảng phái.

Ví dụ: quan điểm về việc “quá giàu”:

+ 33% người trẻ cho là sai.

+ So với 10% người từ 65 tuổi trở lên.

[Nhận thức thay đổi theo tuổi tác phản ánh tính “vô thường” của quan điểm. Điều này nhắc nhở con người không nên chấp thủ vào một hệ giá trị cố định].

Khác biệt giữa nam và nữ

Nhìn chung, nam và nữ có quan điểm tương đối giống nhau về nhiều vấn đề đạo đức.

Tuy nhiên, một số khác biệt đáng chú ý:

+ Nam giới có xu hướng cho rằng ly hôn, phá thai và đồng tính là sai nhiều hơn.

+ Nữ giới lại có xu hướng xem nội dung khiêu dâm là sai nhiều hơn (58% vs. 47%).

[Sự khác biệt này cho thấy nhận thức chịu ảnh hưởng bởi điều kiện thân - tâm - xã hội. Phật giáo nhìn con người vượt lên trên giới tính, hướng tới bản chất tâm thức].

Thay lời kết

Bức tranh đạo đức tại Mỹ cho thấy một thực tế, khi xã hội phát triển và ngày càng đa dạng, chuẩn mực đạo đức không còn tuyệt đối mà trở nên linh hoạt, thậm chí phân mảnh.

Tuy nhiên, dưới ánh sáng Phật học, đạo đức không chỉ là sự đồng thuận xã hội, mà là con đường chuyển hóa nội tâm. Giới - Định - Tuệ không thay đổi theo số đông, mà là thước đo giúp chúng ta tự soi chiếu chính mình.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, một xã hội đang chuyển mình mạnh mẽ, những khác biệt về quan điểm đạo đức cũng dần xuất hiện. Điều cần thiết không phải là áp đặt đúng sai, mà là nuôi dưỡng chính kiến, để mỗi hành động đều khởi sinh từ hiểu biết và từ bi.

Tác giả: Jonathan Evans và Manolo Corichi/Chuyển ngữ và biên tập: Thường Nguyên

Nguồn: pewresearch.org