Bản lĩnh thanh niên kỷ nguyên số

Trong kỷ nguyên số, khi công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang tái định hình cách con người sống, học tập và làm việc, thanh niên đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức chưa từng có.

PGS.TS. Phạm Chiến Thắng, Trưởng Khoa Báo chí – Truyền thông, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên cho rằng, để không bị cuốn trôi giữa dòng chảy ấy, người trẻ cần trang bị “vaccine" về bản lĩnh, nhân ái và trách nhiệm, những giá trị cốt lõi giúp họ vững vàng trở thành công dân số có ích.

Luyện bản lĩnh, trách nhiệm

Theo ông, làm thế nào để thế hệ trẻ trong thời đại công nghệ rèn luyện và gìn giữ bản lĩnh, lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, không bị cuốn theo guồng quay của kỷ nguyên số?

Bản lĩnh, nhân ái và trách nhiệm là những giá trị cốt lõi của thanh niên Việt Nam. Tuy nhiên, môi trường số đang làm thay đổi cách giao tiếp, học tập và nhận thức, kéo theo những biến đổi về chuẩn mực đạo đức.

Để những giá trị này không bị mai một, cần tạo “sức đề kháng” cho giới trẻ trước thông tin xấu và trào lưu lệch chuẩn trên mạng xã hội. Giáo dục từ nhà trường và xã hội giữ vai trò nền tảng, giúp hình thành tinh thần nhân ái, trách nhiệm cộng đồng và bản lĩnh, tránh rơi vào trạng thái “vô cảm số”.

Gia đình và nhà trường cũng cần nêu gương. Khi cha mẹ, thầy cô sống tử tế, có trách nhiệm cả ngoài đời lẫn trên không gian mạng, họ sẽ trở thành hình mẫu để thanh niên noi theo. Về phía người trẻ, việc tuân thủ chuẩn mực ứng xử, tôn trọng pháp luật và gìn giữ giá trị truyền thống chính là để người trẻ giữ mình không bị "xâm lăng văn hóa" giữa dòng chảy số.

Thanh niên ngày nay có lợi thế lớn về tiếp cận tri thức, công nghệ và cơ hội đổi mới sáng tạo, nhưng cũng đối mặt với áp lực học tập, mạng xã hội và những bất định của thị trường lao động. Ông nhìn nhận đâu là "điểm tựa" quan trọng nhất giúp họ cân bằng giữa cơ hội và thách thức?

Theo tôi, điểm tựa quan trọng nhất của thanh niên vẫn là gia đình, nơi họ thuộc về và nhận được sự nâng đỡ tinh thần để vượt qua áp lực học tập, mạng xã hội và những bất định của thị trường lao động.

Tuy nhiên, để phát huy vai trò trong kỷ nguyên số, gia đình cần chuyển từ áp đặt sang đồng hành: Lắng nghe, tôn trọng khác biệt và để người trẻ tham gia vào các quyết định của mình. Khi được thấu hiểu, họ sẽ tự tin và chủ động hơn trước cơ hội và thách thức.

Bên cạnh đó, nhà trường và chính sách Nhà nước giữ vai trò nền tảng. Nhà trường cần xây dựng môi trường học tập tích cực, giảm áp lực thành tích, chú trọng phát triển toàn diện. Các chính sách hỗ trợ hướng nghiệp, khởi nghiệp cũng giúp thanh niên vững vàng hơn khi bước vào thị trường lao động nhiều biến động.

Từ điểm tựa gia đình đến năng lực thích ứng

Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo (AI), khi nhiều công việc có thể bị thay thế hoặc tái định nghĩa, thanh niên cần chuẩn bị những năng lực cốt lõi nào để không chỉ thích ứng mà còn tạo ra giá trị khác biệt?

Trong kỷ nguyên AI, năng lực cốt lõi của con người không còn là ghi nhớ mà là cách định hình tri thức và sử dụng hiệu quả công cụ. Vì vậy, thanh niên cần trang bị hiểu biết về cách vận hành của AI, đồng thời ý thức rõ các khía cạnh đạo đức khi sử dụng.

Trước tốc độ thay đổi nhanh của công nghệ, năng lực tự học giữ vai trò then chốt. Khi có nền tảng chuyên môn và kỹ năng phù hợp, người trẻ không chỉ tránh bị tụt hậu mà còn biết tận dụng AI để nâng cao hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, yếu tố tạo nên khác biệt vẫn là giá trị nhân văn. Sự thấu cảm, trí tuệ cảm xúc và khả năng xây dựng quan hệ là những điều máy móc không thể thay thế. Một người trẻ biết học suốt đời, kết hợp tri thức hiện đại với giá trị văn hóa sẽ luôn giữ được vị thế trong mọi biến động công nghệ.

Thực tế cho thấy, thanh niên còn tiên phong trong bảo vệ môi trường và các giá trị xã hội. Ông đánh giá như thế nào về trách nhiệm công dân của người trẻ trong không gian số?

Tôi đánh giá rất cao vai trò tiên phong của thanh niên Việt Nam hiện nay khi các em đã biết cách sử dụng không gian mạng làm công cụ mạnh mẽ để bảo vệ công lý, môi trường và giá trị xã hội. Các phong trào như "Ngày thứ 7 tình nguyện" hay các chiến dịch chống rác thải nhựa được lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội đã chứng minh sức trẻ không chỉ dừng lại ở lời nói mà là những hành động thực tế vì cộng đồng. Các em đang dần trở thành những "công dân số" có trách nhiệm, biết dùng sức ảnh hưởng của mình để quảng bá sản phẩm quê hương và định hướng nghề nghiệp tích cực cho nhau.

Tuy nhiên, trách nhiệm công dân số còn nằm ở việc thượng tôn pháp luật và bảo vệ quốc gia. Mỗi người trẻ cần là một tuyên truyền viên về pháp luật, có ý thức phòng chống tội phạm và các tệ nạn trên không gian mạng. Việc tuân thủ quy tắc ứng xử lành mạnh, chịu trách nhiệm về phát ngôn và phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý thông tin sai lệch là những biểu hiện rõ nhất của một thế hệ trẻ có bản lĩnh và văn hóa.

Cần thay đổi cách tiếp cận ra sao trong giáo dục và tạo dựng môi trường phát triển nhằm khuyến khích sáng tạo, bồi đắp đạo đức và ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ, thưa ông?

Để phát huy tối đa vai trò của thanh niên, cần một sự phối hợp thống nhất theo mô hình "ba trụ cột" của giới trẻ, trong đó, gia đình là điểm tựa, nhà trường là bệ đỡ, Nhà nước là nền tảng. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cải thiện hạ tầng số và bảo mật thông tin để tạo ra môi trường phát triển an toàn cho thanh niên. Nhà trường phải mạnh dạn chuyển dịch sang mô hình giáo dục lấy người học làm trung tâm, chú trọng dạy các kỹ năng sống và khả năng thích ứng hơn là nhồi nhét kiến thức.

Gia đình cần tin tưởng, đồng hành để người trẻ sớm tự lập và có trách nhiệm. Việc giáo dục đạo đức không thể tách rời sự thấu hiểu; gia đình và nhà trường cần liên kết chặt chẽ để cùng nhận diện và củng cố các giá trị chuẩn mực. Khi cả ba môi trường này cùng nhìn về một hướng, chúng ta sẽ tạo ra một hệ sinh thái bền vững để bồi đắp nên những thế hệ thanh niên vừa có đức, vừa có tài cho đất nước.

Phương Trang - Minh Trang