Đặt khoa học, công nghệ và AI vào trung tâm: Mở lối cho tăng trưởng hai con số

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới tổ chức ngày 25-3, các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và doanh nghiệp đã cùng thống nhất một nhận định: Khoa học – công nghệ và AI phải trở thành trục xuyên suốt, là nền tảng của mô hình phát triển mới.

Các đại biểu chia sẻ tại diễn đàn. Ảnh: VT

Xác lập khoa học, công nghệ là trục xuyên suốt

Sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng của Việt Nam đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Việc phụ thuộc vào vốn, lao động giá rẻ và gia công khiến năng suất và giá trị gia tăng không còn dư địa bứt phá. Trong khi đó, thế giới đang chuyển nhanh sang nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và dữ liệu.

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, các chuyên gia thống nhất rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần trở thành trục xuyên suốt của mô hình phát triển mới. Theo Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển, việc xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên các yếu tố này không chỉ nhằm thích ứng với bối cảnh mới mà còn định hình chiến lược phát triển dài hạn của đất nước.

Ở góc độ doanh nghiệp, Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ CMC Nguyễn Trung Chính nhấn mạnh vai trò của kinh tế dữ liệu và kinh tế AI như những động lực mang tính đột phá. Dữ liệu không còn là yếu tố hỗ trợ, mà đã trở thành “hạ tầng sản xuất” mới - tương đương với đất đai hay vốn trong nền kinh tế truyền thống. Trong khi đó, AI đang chuyển từ một công nghệ đơn lẻ thành hạ tầng chiến lược, có khả năng lan tỏa tới mọi lĩnh vực.

Theo các ước tính, nếu được khai thác hiệu quả, kinh tế số và kinh tế AI có thể đóng góp tới 30% GDP, với quy mô khoảng 80 tỷ USD vào năm 2030. Đáng chú ý, AI có thể tạo ra mức tăng trưởng theo cấp số nhân, giúp nhiều ngành đạt tốc độ từ 20 - 50%, nền tảng quan trọng để Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy những nền kinh tế thành công như Hoa Kỳ, Trung Quốc hay Singapore đều đặt dữ liệu và công nghệ vào trung tâm chiến lược phát triển. Riêng Singapore, kinh tế dữ liệu đã đóng góp tới gần 20% GDP, minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình này.

Quang cảnh diễn đàn. Ảnh: VT

Tháo gỡ điểm nghẽn để hiện thực hóa mô hình mới

Dù định hướng đã rõ, nhưng thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay lại nằm ở khâu thực thi. Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, khoa học, công nghệ cần được xác lập là “trục xuyên suốt” thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Điều này đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, từ kiểm soát sang kiến tạo, từ thận trọng sang chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát.

Một trong những yêu cầu cấp thiết là hoàn thiện thể chế theo hướng linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh mới phát triển. Cùng với đó, hạ tầng số, đặc biệt là hạ tầng dữ liệu cần được đầu tư mạnh mẽ, trở thành nền tảng cho nền kinh tế số.

Yếu tố con người cũng đóng vai trò quyết định. Việt Nam có lợi thế dân số trẻ, nhưng để tận dụng được cơ hội này, cần đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, dữ liệu và AI. Đây không chỉ là yêu cầu trong nước mà còn mở ra cơ hội tham gia thị trường lao động toàn cầu.

Tuy nhiên, theo PGS.TS. Vũ Sỹ Cường, Kinh tế trưởng Viện công nghệ và phát triển tài chính (Học viện Tài chính), điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế và nguồn lực. Tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển của Việt Nam vẫn ở mức thấp, chỉ khoảng 0,4% GDP. Đáng chú ý, đóng góp từ khu vực doanh nghiệp còn hạn chế, trong khi đây phải là lực lượng trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nguyên nhân chủ yếu nằm ở thủ tục phức tạp, cơ chế thiếu linh hoạt và tâm lý e ngại rủi ro trong thực thi chính sách. Dù có nhiều chính sách ưu đãi, nhưng việc triển khai chưa hiệu quả, khiến nguồn lực chưa được khơi thông.

Theo TS Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cần tiếp cận bài toán nguồn lực theo hướng hệ thống, với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp và thị trường. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, doanh nghiệp là trung tâm đổi mới sáng tạo, còn thị trường đảm nhiệm phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Đặc biệt, việc đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và chấp nhận rủi ro trong đầu tư khoa học, công nghệ là điều kiện tiên quyết để chính sách đi vào cuộc sống.

Việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và AI không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo phát triển bền vững. Khi các điểm nghẽn về thể chế và nguồn lực được tháo gỡ, cùng với sự đồng hành của doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, mục tiêu tăng trưởng hai con số hoàn toàn có thể trở thành hiện thực trong kỷ nguyên mới.

Phương Nga