Dấu vân tay 2.200 năm hé lộ nhiều bí ẩn về đội quân đất nung của Tần Thủy Hoàng

Đội quân đất nung được phát hiện vào năm 1974, khi những người nông dân đào giếng cách khu lăng mộ khoảng 1,5 km và bắt gặp các mảnh tượng đất sét có kích thước gần bằng người thật. Từ phát hiện ban đầu, các nhà khảo cổ dần khai quật được một quần thể lớn nằm dưới lòng đất.

Tần Thuỷ Hoàng - vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc.

Theo quy mô đã biết, đội quân gồm khoảng 8.000 chiến binh, 130 cỗ xe kéo với 520 con ngựa và khoảng 150 ngựa chiến dùng cho kỵ binh. Tuy nhiên, phần lớn khu lăng mộ rộng lớn vẫn chưa được khai quật, nên những gì được phát hiện đến nay có thể mới chỉ là một phần của toàn bộ quần thể.

Một trong hàng nghìn chiến binh thuộc đội quân đất nung được tạo ra cách đây khoảng 2.200 năm để canh giữ lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Ảnh: Getty Images.

Các chiến binh và ngựa đất nung trong khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Mỗi chiến binh đều có những đặc điểm riêng về khuôn mặt và các chi tiết tạo hình.

Trong nghiên cứu mới, nhóm khảo cổ thuộc Bảo tàng Di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng dẫn đầu đã phân tích dấu vân tay trên 36 bức tượng được tìm thấy tại một hố khai quật.

Những dấu vân tay này nằm rải rác trên nhiều bộ phận của tượng, từ đầu, tay, cổ áo, áo giáp đến bàn chân. Phần lớn được tạo ra trong quá trình người thợ nặn, tạo hình và ghép các bộ phận khi đất sét còn ướt. Chẳng hạn như, dấu in thường xuất hiện trên đầu và cánh tay, những vị trí người thợ cần giữ để gắn các bộ phận hoặc làm nhẵn bề mặt.

Dấu vân tay còn lưu lại trên một chiến binh đất nung. Hình phía trên cho thấy dấu in trên bề mặt đầu tượng; các hình phía dưới là dấu in trên những chi tiết áo giáp đắp nổi. Ảnh: Li và cộng sự, Journal of Cultural Heritage, 2026.

Dấu vân tay không chỉ giúp nhận diện một người mà còn có thể tiết lộ phần nào tuổi tác và giới tính của họ. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đo khoảng cách trung bình giữa những đường vân trên dấu tay, bởi chỉ số này thay đổi theo quá trình phát triển của cơ thể.

Ở trẻ em, các đường vân thường cách nhau xa hơn khi cơ thể lớn lên. Sau khi trưởng thành, khoảng cách này ở nam giới có xu hướng rộng hơn một chút so với nữ giới. Dựa vào đặc điểm đó, nhóm nghiên cứu có thể ước tính độ tuổi và giới tính của những người để lại dấu vân tay trên các bức tượng.

Tuy nhiên, cách làm này không thể xác định chính xác từng cá nhân. Vì vậy, thay vì phân loại từng dấu riêng lẻ, nhóm nghiên cứu sử dụng thuật toán để ước tính tỷ lệ các nhóm trong toàn bộ mẫu.

Theo mô hình phân tích, khoảng 45% dấu vân tay có khả năng thuộc về nam giới trưởng thành, 32,7% thuộc về phụ nữ trưởng thành và 22,3% thuộc về trẻ em dưới 15 tuổi. Những con số này cho thấy lực lượng tham gia chế tác có thể đa dạng hơn nhiều so với hình dung trước đây.

Việc trẻ em tham gia các xưởng thủ công có thể không phải điều bất thường dưới triều Tần. Các văn bản pháp lý cổ được khắc trên thẻ tre tại Học viện Nhạc Lộc ghi lại hệ thống học nghề có người hướng dẫn cho thấy, người thợ cả dạy nghề tốt thì học việc có thể hoàn thành quá trình đào tạo sau một năm, còn để trở thành thợ mới cần hai năm.

Nghiên cứu hiện mới dừng ở 79 dấu vân tay trên 36 bức tượng thuộc một khu vực khai quật, nên chưa thể khái quát cho toàn bộ đội quân đất nung. Số dấu tay cũng không phản ánh chính xác số người tham gia chế tác.