ĐBQH: Cần có cơ chế tiếp nhận, xử lý kịp thời vi phạm bản quyền trên môi trường số

Ngày 3.11, Quốc hội thảo luận ở Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Ngăn vi phạm bản quyền trên môi trường số, hoàn thiện hành lang pháp lý cho AI

Góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Đoàn ĐBQH TP. Đồng Nai cho rằng, việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về sở hữu trí tuệ là nhiệm vụ cần thiết, bởi đây là lĩnh vực có quy mô lớn, nội dung phức tạp. Nếu không bảo vệ được quyền sở hữu trí tuệ thì sẽ khó thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện dự thảo luật, đại biểu tập trung góp ý 3 nội dung.

Thứ nhất, cần có cơ chế tiếp nhận, xử lý kịp thời thông báo vi phạm bản quyền trên môi trường số. Theo đại biểu, thời gian qua, tình trạng vi phạm bản quyền diễn biến phức tạp, với nhiều hình thức như kinh doanh dịch vụ trực tuyến trái phép, sao chép, khai thác trái phép tác phẩm âm nhạc, văn học trên các nền tảng số, gây thiệt hại cho các chủ thể quyền.

Trong năm 2026, cơ quan chức năng đã khởi tố nhiều vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả. Đây là quyết tâm lớn của các cơ quan chức năng trong phát hiện, đấu tranh và xử lý vi phạm, nhằm bảo đảm môi trường số lành mạnh. Tuy nhiên, nhiều nội dung vừa bị gỡ bỏ khỏi nền tảng này đã xuất hiện trên nền tảng khác; các website vi phạm bị chặn vẫn tiếp tục hoạt động dưới tên miền mới.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Đoàn ĐBQH TP. Đồng Nai phát biểu

Điều 198b quy định trách nhiệm pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số; Điều 199 quy định các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là những quy định quan trọng, song cần tiếp tục cụ thể hóa cơ chế phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn vi phạm.

"Tôi đề nghị nghiên cứu bổ sung vào Điều 198 theo hướng doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số có trách nhiệm thiết lập cơ chế tiếp nhận, xác minh và xử lý thông báo về hành vi xâm phạm quyền tác giả; kịp thời gỡ bỏ hoặc chặn truy cập đối với nội dung vi phạm; bảo vệ và cung cấp chứng cứ điện tử theo yêu cầu của cơ quan chức năng”, đại biểu đề nghị.

Khơi thông giá trị kinh tế, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ

Thứ hai, về quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), khoản 5 Điều 6 của Luật Sở hữu trí tuệ quy định cơ sở pháp lý về việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng được tạo ra có sử dụng trí tuệ nhân tạo và giao Chính phủ quy định chi tiết.

Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Trung Kiên cho rằng, trước sự phát triển nhanh chóng của AI, cần làm rõ hơn các nguyên tắc cơ bản ngay trong lần sửa đổi, bổ sung này, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và ổn định.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung, hoàn thiện khoản 5 Điều 6 theo hướng xác định rõ nền tảng trí tuệ nhân tạo không phải là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ; sản phẩm do người sử dụng AI tạo ra được bảo hộ tương ứng với mức độ đóng góp sáng tạo của cá nhân đó.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy định về giới hạn quyền sở hữu trí tuệ tại Điều 7, làm rõ điều kiện sử dụng tác phẩm, dữ liệu được bảo hộ để phát triển và vận hành nền tảng AI, bảo đảm cân bằng giữa quyền lợi của chủ thể sáng tạo với nhu cầu nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Đại biểu lưu ý, cần phân biệt việc sử dụng dữ liệu hợp pháp để nghiên cứu, phát triển, huấn luyện AI với hành vi sao chép, khai thác thương mại trái phép tác phẩm được bảo hộ. Không nên để AI trở thành công cụ hợp pháp hóa hành vi xâm phạm bản quyền.

Thứ ba, đại biểu Nguyễn Trung Kiên nhấn mạnh yêu cầu khai thác giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ, đưa nguồn lực này thực sự đóng góp vào phát triển kinh tế. Quy định của Luật Sở hữu trí tuệ cần bảo đảm thống nhất với các luật liên quan, trong đó có dự thảo Luật Đấu giá về khả năng đấu giá, góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học có sáng chế, giải pháp hữu ích, phần mềm, công nghệ và các tài sản trí tuệ có giá trị, nhưng khả năng thương mại hóa còn hạn chế.

Theo đại biểu, Điều 138 quy định về chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và Điều 141 quy định về chuyển quyền sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp là những cơ sở pháp lý quan trọng để khai thác tài sản trí tuệ.

Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thương mại hóa, nhất là việc định giá, góp vốn, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm và chuyển giao kết quả nghiên cứu.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ trong nhóm quy định về chuyển giao quyền, theo hướng Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân xác định giá trị, góp vốn, chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng và khai thác thương mại hợp pháp tài sản trí tuệ.

Đồng thời, cần thúc đẩy phát triển thị trường giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, cơ sở dữ liệu phục vụ định giá và các dịch vụ hỗ trợ thương mại hóa tài sản trí tuệ. Có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học đưa kết quả nghiên cứu, sáng chế vào sản xuất, kinh doanh; bảo đảm phân chia lợi ích hợp lý giữa tổ chức đầu tư, đơn vị chủ trì và người trực tiếp sáng tạo.

“Tôi đề nghị việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ lần này cần hướng đến tăng cường phòng ngừa, xử lý hiệu quả hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; bảo đảm hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và giải phóng tối đa giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ”, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đề nghị.