ĐBQH lo thiếu nguồn lực thực thi quy định cấm thuốc lá

Sáng 21/10, thảo luận tại Tổ 3 gồm các Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, Lạng Sơn và Hà Tĩnh về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, ĐBQH Phạm Thúy Chinh (Hải Phòng) tán thành việc luật hóa chủ trương cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và cấm trưng bày thuốc lá.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng bên cạnh việc hoàn thiện các quy định cấm, cần đặc biệt quan tâm đến nguồn lực bảo đảm thực thi, nhất là khi cơ chế tài chính dành cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá đã có thay đổi lớn.

ĐBQH Phạm Thúy Chinh (Hải Phòng) phát biểu

Nhiệm vụ tăng, nguồn kinh phí riêng không còn

"Đây là vấn đề tôi quan tâm nhất từ góc độ tài chính", đại biểu Phạm Thúy Chinh nhấn mạnh khi đề cập đến nguồn kinh phí phòng, chống tác hại thuốc lá.

Theo đại biểu, Luật Phòng bệnh đã bãi bỏ các quy định về Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Từ ngày 1/7/2026, nguồn kinh phí của Quỹ được chuyển về Quỹ Phòng bệnh. Điều đáng quan tâm là sau khi hợp nhất, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá sẽ được bảo đảm tài chính như thế nào.

Dẫn số liệu từ Báo cáo tổng kết thi hành luật, đại biểu cho biết giai đoạn 2013-2024, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã chi 1.511 tỷ đồng, chiếm 96,7% tổng kinh phí dành cho công tác này. Trong khi đó, ngân sách nhà nước của các bộ, ngành, địa phương chỉ đóng góp khoảng 12 tỷ đồng, tương đương 0,77%; tài trợ quốc tế chiếm khoảng 2,5%.

"Nói cách khác, cứ 100 đồng chi cho phòng, chống tác hại thuốc lá thì gần 97 đồng đến từ Quỹ, chưa đến 1 đồng từ ngân sách", đại biểu phân tích.

Hiện khoản đóng góp bắt buộc bằng 2% giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt của thuốc lá vẫn được thu, nhưng chuyển vào Quỹ Phòng bệnh để thực hiện tám nhóm nhiệm vụ, từ khám sàng lọc, phòng bệnh không lây nhiễm đến chăm sóc sức khỏe tâm thần và dinh dưỡng.

Theo đại biểu, cả Luật Phòng bệnh và dự thảo thông tư hướng dẫn thu, chi Quỹ Phòng bệnh đều chưa quy định tỷ lệ tối thiểu dành riêng cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá.

Trong khi đó, dự thảo Luật lần này bổ sung nhiều quy định cấm, từ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đến trưng bày và bán thuốc lá trên môi trường điện tử. Việc thực hiện những quy định này đòi hỏi tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

"Nhiệm vụ tăng, còn nguồn riêng thì không còn", đại biểu nhận xét.

Đáng chú ý, Báo cáo tổng kết thi hành luật đã xác định sự cần thiết phải sửa đổi, bổ sung quy định để bảo đảm kinh phí cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá trong thời gian tới, nhưng dự thảo trình Quốc hội chưa có điều khoản nào về nội dung này.

Đại biểu Phạm Thúy Chinh cho rằng khoản đóng góp bắt buộc 2% được thu từ thuốc lá và được đặt ra chính vì tác hại của sản phẩm này. Do đó, việc bảo đảm một phần tối thiểu nguồn thu quay lại phục vụ phòng, chống tác hại thuốc lá là phù hợp với bản chất khoản thu, đồng thời không làm mất tính thống nhất của Quỹ Phòng bệnh.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào dự thảo một điều về bảo đảm kinh phí, theo hướng ưu tiên bố trí khoản đóng góp bắt buộc từ thuốc lá cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, với tỷ lệ tối thiểu được quy định ngay trong luật.

Đồng thời, Chính phủ cần báo cáo Quốc hội số thu từ khoản đóng góp 2% năm 2025, số kết dư của quỹ cũ chuyển sang tại thời điểm 30/6/2026 và dự kiến kinh phí dành cho công tác này năm 2027, làm cơ sở quyết định tỷ lệ phân bổ phù hợp.

Toàn cảnh phiên thảo luận của Tổ 3 sáng 21/10

Quy định cấm phải chặt chẽ, tránh kẽ hở pháp lý

Bên cạnh nguồn lực thực thi, đại biểu Phạm Thúy Chinh đề nghị rà soát các khái niệm và hành vi bị nghiêm cấm, tránh tình trạng quy định chưa bao quát hết các sản phẩm mới hoặc vô tình hạn chế những hoạt động hợp pháp.

Theo đại biểu, dự thảo đang định nghĩa thuốc lá điện tử dựa trên thiết bị hóa hơi và nguyên liệu thuốc lá dạng dung dịch, về thực chất là chất có chứa nicotine. Cách quy định này có thể khiến thiết bị hóa hơi dung dịch không chứa nicotine hoặc dung dịch pha chất gây nghiện khác nằm ngoài phạm vi điều chỉnh.

Trong khi đó, Nghị quyết 173/2024/QH15 của Quốc hội (về hoạt động chất vấn tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV) đã đặt ra yêu cầu cấm cả các loại khí, chất gây nghiện, gây tác hại sức khỏe con người.

Đại biểu dẫn ví dụ, nếu người bán ghi trên chai dung dịch là "không nicotine" hoặc "tinh dầu thơm", cơ quan chức năng sẽ phải lấy mẫu giám định, chứng minh chất đó được sử dụng chuyên dùng cho thuốc lá mới có căn cứ xử lý.

"Gánh nặng chứng minh dồn hết về phía cơ quan thực thi", đại biểu nhận xét.

Để khắc phục, đại biểu đề nghị định nghĩa thuốc lá điện tử theo cơ chế hoạt động và công dụng, không phụ thuộc vào thành phần dung dịch. Theo đó, sản phẩm sử dụng thiết bị điện tử làm nóng, hóa hơi dung dịch để người dùng hít vào cần thuộc phạm vi điều chỉnh, dù có chứa nicotine hay không. Đồng thời, phải loại trừ rõ các thiết bị y tế và thuốc đã được cấp phép lưu hành theo pháp luật về dược.

Với quy định cấm trưng bày thuốc lá, đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi hành vi bị cấm, bao gồm cả việc bố trí để người tiêu dùng nhìn thấy sản phẩm, bao bì hoặc nhãn hiệu trước khi mua trên môi trường điện tử. Những trường hợp ngoại lệ cần được giới hạn ngay trong luật, tránh để ngoại lệ rộng hơn nguyên tắc cấm.

Đại biểu cũng lưu ý tính khả thi khi Báo cáo tổng kết cho thấy 82,5% điểm bán vi phạm quy định hiện hành về giới hạn trưng bày thuốc lá, trong khi dự thảo siết chặt hơn nhưng chỉ dành sáu tháng chuyển tiếp. Vì vậy, cần làm rõ lực lượng kiểm tra, cấp thực hiện và nguồn kinh phí bảo đảm.

Đối với hoạt động tiếp thị trực tiếp, đại biểu đề nghị bổ sung tiêu chí "nhằm hoặc có tác dụng thúc đẩy việc mua, sử dụng thuốc lá", thay vì chỉ căn cứ vào mục đích tiếp thị. Điều này nhằm tránh bỏ lọt những hình thức quảng bá trá hình, như người có ảnh hưởng trên mạng xã hội giới thiệu sản phẩm dưới danh nghĩa chia sẻ trải nghiệm cá nhân.

Các đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh tham gia phiên thảo luận

Một vấn đề khác được đại biểu chỉ ra là nguy cơ các quy định cấm ảnh hưởng đến hoạt động hợp pháp.

Cụ thể, dự thảo cấm kinh doanh, nhập khẩu nguyên liệu thuốc lá, bao gồm chất chứa nicotine, nhưng chưa loại trừ thuốc hỗ trợ cai nghiện như kẹo hoặc miếng dán nicotine được quản lý theo pháp luật về dược.

"Nếu giữ nguyên câu chữ, sẽ có nguy cơ khóa luôn con đường đưa các loại thuốc này vào Việt Nam", đại biểu cảnh báo và đề nghị bổ sung ngoại lệ đối với thuốc đã được cấp giấy đăng ký lưu hành theo pháp luật về dược.

Tương tự, quy định cấm bán thuốc lá trên môi trường điện tử cần được giới hạn ở hoạt động bán lẻ, bán cho người tiêu dùng, tránh bao trùm cả giao dịch hợp pháp giữa nhà sản xuất và nhà phân phối thông qua hợp đồng điện tử, chữ ký số hoặc hệ thống đặt hàng.

Đại biểu cũng đề nghị bảo đảm sự đồng bộ giữa các quy định cấm sử dụng, sản xuất, kinh doanh và nhập khẩu, tránh tình trạng một sản phẩm bị cấm sử dụng nhưng hoạt động sản xuất, kinh doanh sản phẩm đó vẫn được pháp luật cho phép có điều kiện.

Khái quát yêu cầu đặt ra đối với lần sửa đổi này, đại biểu Phạm Thúy Chinh nhấn mạnh: "Luật lần này cấm nhiều hơn. Muốn cấm được thì khái niệm phải đủ rộng để không bị lách, các điều cấm phải đồng bộ để không tự mâu thuẫn, và phải có nguồn lực để thực thi".