Để chung cư thành xóm làng kiểu mới

Những năm gần đây, giá căn hộ chung cư liên tục tăng, trong khi cơ hội sở hữu nhà ở của người trẻ ngày càng thu hẹp. Thế nhưng, giữa áp lực giá đất và quỹ thời gian dành cho việc di chuyển, chung cư vẫn là lựa chọn của nhiều gia đình để hiện thực hóa giấc mơ an cư.

Không ít người chấp nhận gánh khoản vay kéo dài hai, ba thập kỷ, đổi lấy một căn hộ và cảm giác có nơi để trở về (Ảnh minh họa).

Sau niềm vui nhận nhà, bước qua cánh cửa căn hộ là lúc mỗi gia đình bắt đầu một cuộc sống chung phức tạp. Sống ở chung cư, chúng ta không chỉ làm chủ thế giới riêng của mình, mà phải học cách sẻ chia lối đi, hành lang, thang máy và cả hầm gửi xe với hàng nghìn người xa lạ.

Ngay cả dòng tiền lớn như quỹ bảo trì cũng là mồ hôi công sức đóng góp của từng gia đình. Khi một không gian đòi hỏi sự nhường nhịn cao về lối sống và sự sòng phẳng trong quản trị, thì đó cũng là nơi dễ thử thách lòng người bằng những bất đồng và va chạm lợi ích.

Trong nhiều năm qua, tranh chấp giữa chủ đầu tư, ban quản trị, đơn vị quản lý vận hành và cư dân đã diễn ra tại nhiều địa phương với các mức độ khác nhau.

Nguyên nhân phổ biến thường xoay quanh các vấn đề như kinh phí bảo trì; diện tích sở hữu chung - riêng; việc lựa chọn đơn vị vận hành hoặc tổ chức hội nghị nhà chung cư.

Do đó, Luật Nhà ở năm 2023 đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định nhằm khắc phục những bất cập này. Việc xác định rõ hơn quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể liên quan được đánh giá là một bước tiến pháp lý cần thiết.

Tuy nhiên, các văn bản quy phạm pháp luật suy cho cùng cũng chỉ tạo ra hành lang pháp lý khung. Còn nếu các bên liên quan thiếu minh bạch, né tránh trách nhiệm giải trình và không có thiện chí hợp tác, những mâu thuẫn cũ sẽ nhanh chóng "thay hình đổi dạng" dưới các hình thức mới.

Thực trạng đáng suy ngẫm hiện nay là đại đa số cư dân - những người hoàn toàn đứng ngoài các cuộc tranh chấp lợi ích thì lại luôn là chủ thể đầu tiên và sau cùng phải gánh chịu hệ lụy.

Từ việc chiếc thang máy chậm được sửa chữa, hệ thống phòng cháy chữa cháy tê liệt, cho đến việc thu gom rác thải gián đoạn, nguồn nước sinh hoạt thiếu ổn định hay an ninh lỏng lẻo.

Những khiếm khuyết tưởng chừng cục bộ ấy thực tế đang trực tiếp "gặm nhấm" và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống của hàng nghìn con người mỗi ngày.

Tiếp xúc với nhiều vụ tranh chấp, tôi nhận ra tổn thất đáng sợ nhất không phải là một vụ kiện kéo dài hay một cuộc họp cư dân căng thẳng, mà chính là sự xói mòn lòng tin. Khi sự nghi ngờ xuất hiện, cư dân bắt đầu nhìn mọi quyết định của Ban quản trị bằng sự hoài nghi.

Ở chiều ngược lại, Ban quản trị cũng chịu áp lực lớn từ nhiều phía như Chủ đầu tư thì kiên quyết bảo vệ lợi ích kinh tế của họ; Đơn vị vận hành thì loay hoay cân đối giữa chất lượng và chi phí; còn cư dân thì luôn đòi hỏi mọi thứ phải minh bạch và nhanh chóng.

Khi các chủ thể đều giữ khư khư cái lý của mình mà thiếu đi một cơ chế đối thoại hiệu quả thì việc rạn nứt xuất hiện là điều khó tránh khỏi. Những cuộc họp chung cư từ chỗ là nơi bàn bạc để xây dựng cuộc sống chung, bỗng có thể biến thành "vũ đài" của những tranh cãi và xung đột lợi ích cá nhân. Thực tế này là một nghịch lý khá trớ trêu.

Tôi nhớ nhiều năm trước, tại các khu dân cư chung cư truyền thống, công việc công ích chung phải vận động mãi mới có người gánh vác.

Còn nay, chiếc ghế trong Ban quản trị tại một số chung cư lại trở thành tâm điểm của những cuộc cạnh tranh gay gắt. Sẽ là tín hiệu tích cực nếu sự dịch chuyển này xuất phát từ tinh thần phụng sự cộng đồng cư dân. Nhưng nếu nó bị dẫn dắt bởi nhóm lợi ích cục bộ hoặc tham vọng thao túng quyền lực, thì chính cộng đồng cư dân sẽ có thể là chủ thể đầu tiên bị tổn hại.

Bài học từ các quốc gia đi trước cho thấy đô thị hóa, suy cho cùng, chưa bao giờ là câu chuyện của những khối bê tông chồng cao lên nền trời. Mà đó chính là quá trình con người học cách sẻ chia và chung sống hòa thuận trong một không gian sinh tồn chung.

Một tòa nhà chung cư với hàng nghìn cư dân sinh sống thực chất không khác gì một xã hội thu nhỏ. Ở đó có người già, trẻ nhỏ, công chức, doanh nhân, người đi thuê lẫn người sở hữu. Mỗi người một hoàn cảnh, mỗi căn hộ một góc nhìn.

Chính vì vậy, việc quản trị nhà chung cư không nên quan niệm chỉ đơn thuần là bảo trì máy móc, vận hành kỹ thuật, mà quan trọng hơn là quản lý các mối quan hệ giữa con người với con người.

Nếu ai đó chỉ mải mê chạy theo tốc độ xây dựng, khoe những kỷ lục về những tòa nhà mọc lên nhanh chóng mà quên đi việc chăm chút cho cuộc sống của cư dân sau khi nhận nhà, thì mâu thuẫn xuất hiện là điều không thể tránh khỏi.

Khi đó, cái giá đắt nhất phải trả không còn tính bằng số tiền bảo trì đóng muộn hay án phí kiện tụng, mà chính là sự cạn kiệt niềm tin giữa những con người cùng sống chung dưới một mái nhà.

Một chiếc thang máy hỏng, đơn vị bảo trì có thể sửa. Một đường ống nước vỡ, công nhân có thể đến thay. Nhưng một khi tình nghĩa cộng đồng cư dân đã rạn nứt vì những nghi kỵ, thì có lẽ không một quyết định hành chính hay phán quyết nào của tòa án có thể ngay lập tức hàn gắn lại được.

Đã đến lúc chúng ta cần thay đổi cách nhìn về nhà chung cư. Nên coi nó không đơn thuần chỉ là một khối bê tông vô hồn hay một sản phẩm bất động sản để mua bán kiếm lời. Mà hãy tâm niệm rằng chung cư là một đại gia đình, một xóm làng kiểu mới trên tầng cao.

Ở nơi ấy, sự bình yên phải được dựng xây từ những quy định minh bạch, vận hành bằng trách nhiệm của người đại diện và được giữ gìn bằng văn hóa lắng nghe, đối thoại lẫn nhau.

Bởi suy cho cùng, giá trị lớn nhất của một căn hộ chung cư đâu nằm ở diện tích rộng hay hẹp, tòa nhà cao bao nhiêu tầng. Mà giá trị thực sự của tổ ấm chính là cảm giác bình yên, nhẹ lòng của mỗi con người sau khi kết thúc một ngày bận bịu trở về nhà.