Để dân ca tiếp tục sống trong đương đại

Những khúc hát giao duyên của hiện tại

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long.

Những ca khúc trong album mới nhất của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, “Thương câu dân ca” gồm 5 tác phẩm “Ngẫu hứng còn duyên” (phát triển từ làn điệu Quan họ Còn duyên), “Tính chuyện trăm năm”, “Thương câu dân ca”, “Nghe tim mình rơi” và “Chị hai sao đứng đầu đình”. Năm ca khúc như năm mảnh ghép của một bức tranh âm nhạc mang đậm tinh thần dân gian Đồng bằng Bắc Bộ, đặc biệt là chất liệu Quan họ Bắc Ninh, nhưng không dừng lại ở sự tái hiện hay hoài niệm.

Trung tâm của album là chất liệu dân ca Quan họ Bắc Ninh và không gian âm nhạc Đồng bằng Bắc Bộ - một vùng văn hóa có hệ thống thang âm, giai điệu, lối hát và mỹ cảm rất riêng. Tuy nhiên, thay vì phục dựng hay mô phỏng nguyên bản các làn điệu cổ, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long lựa chọn con đường khó hơn: viết mới trên tinh thần dân ca.

Dân ca ở đây không phải là “chất liệu trang trí” hay yếu tố dẫn dụ hoài niệm, mà là ngôn ngữ sáng tác, là nền tảng tư duy để hình thành ca khúc. Những khúc hát giao duyên của trai gái Việt Nam xưa hiện lên trong các tác phẩm nhưng không bị đóng khung trong bối cảnh quá khứ mà chúng hiện diện trong đời sống hôm nay thông qua ca từ mang tính chiêm nghiệm, hòa âm phối khí tiết chế, sự pha trộn có chừng mực với world music và đặc biệt là cách tiếp cận dân ca như một thực thể đang sống, đang vận động.

Theo nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, việc khai thác chất liệu truyền thống trong âm nhạc đại chúng hiện nay là một xu hướng đáng ghi nhận, đặc biệt khi nhiều nghệ sĩ trẻ mạnh dạn kết hợp dân gian với Rap, điện tử hay Pop hiện đại. Tuy nhiên, anh luôn trăn trở về nhu cầu của một thứ âm nhạc dân gian thuần chất hơn, gần gũi hơn, vẫn đậm đà bản sắc dân ca nhưng mang hơi thở của đời sống đương đại, phù hợp với thẩm mỹ và nhu cầu thưởng thức của khán giả hôm nay.

Trong suốt hành trình gắn bó với nghiên cứu, thực hành và phục hồi các giá trị âm nhạc truyền thống, đồng thời quan sát cách tiếp cận và phát triển âm nhạc dân tộc của một số quốc gia trong khu vực, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhận thấy rằng: bên cạnh việc gìn giữ di sản như những giá trị cổ truyền cần được nâng niu, vẫn rất cần những tiếp nối mới. Điều này đòi hỏi sự dũng cảm vượt qua những e dè hay mặc cảm bị phê phán để sáng tạo, nối dài đời sống của âm nhạc dân gian trong bối cảnh hôm nay. Chính những suy nghĩ ấy đã thôi thúc anh sáng tác các ca khúc để hoàn thiện album “Thương câu dân ca”.

Không gian âm nhạc của Nguyễn Quang Long mang đậm văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ bởi đó chính là miền ký ức, nơi anh sinh ra và lớn lên. Anh được nuôi dưỡng bằng dân ca từ thuở nhỏ. Và chính vì yêu cái đẹp của dân ca mà anh dấn thân đi một con đường riêng, với mong muốn, mang di sản ấy tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay.

Với anh, sáng tác dân ca đương đại không phải là sự “trở về”, mà là sự tiếp nối - một cách để dân ca đi tiếp về phía trước. Trong “Thương câu dân ca”, người nghe có thể nhận ra những phảng phất của các làn điệu Quan họ như “Giã bạn”, “Ngồi tựa mạn thuyền”, “Gọi đò”; những nét luyến láy đặc trưng được chắt lọc và cách tân; những câu hát mang tinh thần dân gian Bắc Bộ, trong đó có việc khai thác trực tiếp lối Lảy Kiều - một hình thức ngâm xướng cổ truyền - nhưng được đặt trong không gian âm nhạc mới, trẻ trung và đương đại.

Anh khai thác lối ngâm Lảy Kiều độc đáo của âm nhạc dân tộc Việt Nam và mời “di sản sống của nghệ thuật ngâm thơ” - NSND Thanh Hoài thể hiện trong một trường đoạn ngắn ở giữa bài “Tính chuyện trăm năm”.

NSND Thu Hoài và Thanh Cường.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long khẳng định: âm nhạc dân gian không thuộc về quá khứ. Dân ca hoàn toàn có thể hiện diện trong đời sống hôm nay một cách tự nhiên và gần gũi. Dân ca, theo anh, không cần được đặt lên bệ để tôn thờ hay bao bọc bởi những mỹ từ trang trọng, mà cần được hát lên, được nghe và được sống cùng nhịp thở của đời sống đương đại.

Ở góc nhìn rộng hơn, những sáng tác mới của anh - một người yêu đắm đuối âm nhạc truyền thống cũng là lời khẳng định rằng việc gìn giữ di sản không chỉ nằm ở bảo tồn nguyên trạng, mà còn ở khả năng tiếp nối sáng tạo. Khi người làm nghề đủ hiểu, đủ yêu và đủ tôn trọng di sản, họ có quyền - và cũng có trách nhiệm - làm cho những giá trị ấy tiếp tục vang lên trong bối cảnh mới, với hình thức mới, nhưng không đánh mất cốt lõi tinh thần dân tộc.

“Với tôi, album này không nhằm tạo ra một tuyên ngôn ồn ào, mà là một lời mời nhẹ nhàng: hãy để dân ca trở lại đời sống như nó vốn từng tồn tại - thân thuộc, có cảm xúc, và có chỗ đứng tự nhiên trong đời sống tinh thần của người Việt hôm nay” - nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhấn mạnh.

Khi AI kể câu chuyện di sản

Điều thú vị là trong dự án mới này, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long đã phá cách kết hợp cùng các nghệ sĩ trẻ và dùng công nghệ để đưa âm nhạc đến gần với giới trẻ. Đây cũng là một chủ ý của anh trong hành trình gìn giữ âm nhạc dân tộc, cần những người trẻ tiếp nối, phát triển. Vì thế, lần này, anh kết hợp với Anh Hi Thanh Cường, cũng là một cộng sự đã đồng hành cùng anh trong nhiều dự án âm nhạc dân gian suốt hơn mười năm qua.

Thanh Cường chia sẻ: “Khi gặp được các sáng tác trong album “Thương câu dân ca”, tôi cảm thấy như tìm được chính mình trong nghệ thuật. Vì vậy, ngay lập tức tôi muốn theo đuổi con đường này. Dòng nhạc này có thể sẽ bị người trẻ coi là… cũ. Nhưng, tôi tin cuộc sống càng hiện đại, càng phát triển, con người sẽ luôn có nhu cầu tìm về những giá trị mang tính bản sắc, truyền thống giống như tìm về nền móng của văn hóa, nghệ thuật. Chính vì vậy, tôi tự tin là âm nhạc của mình sẽ luôn có khán giả, chắc chắn là cả người trẻ. Tôi cũng mong mình sẽ là người đóng góp vào tinh thần phát huy, phát triển âm nhạc dân gian trong đời sống âm nhạc Việt Nam đương đại”.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nói, anh không đặt tham vọng tạo nên một “trào lưu” hay một mô hình mang tính áp đặt. Mong muốn của anh và Thanh Cường là có thể góp thêm một gợi mở cho cách tiếp cận âm nhạc dân gian trong đời sống đương đại: tôn trọng cốt lõi truyền thống nhưng không khép mình trong bảo tồn nguyên trạng, để âm nhạc dân gian có thể tiếp tục được sáng tạo, được hát lên và được lắng nghe một cách tự nhiên.

Có thể nói, anh đã gợi ra một hướng đi cho người sáng tác, người biểu diễn và người thưởng thức gặp nhau ở tinh thần đồng cảm, thay vì khoảng cách thẩm mỹ. Ở đó, dân ca không bị “đóng khung” trong không gian trình diễn mang tính nghi lễ hay minh họa, mà hiện diện như một phần đời sống tinh thần, có khả năng song hành cùng cảm xúc và nhịp.

Với mong muốn có một sự hòa quyện giữa tinh thần truyền thống và đời sống công nghệ đương đại, ekip sáng tạo đã sử dụng chất liệu tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), và AI để làm một sản phẩm âm nhạc ấn tượng, MV “Thương câu dân ca”. Đây là sản phẩm AI được sáng tạo trên nền tảng tranh dân gian Đông Hồ đầu tiên tại Việt Nam. Không chỉ sử dụng chất liệu tranh dân gian Đông Hồ cho tạo hình MV, toàn bộ hình ảnh cũng mang đậm sắc thái văn hóa quan họ với mùa Hội Lim cùng các liền anh, liền chị quen thuộc.

Với ê kíp sáng tạo trẻ, AI là một công cụ của hiện tại và tương lai để mở rộng cách kể chuyện, chứ không thay thế văn hóa truyền thống. Đây là một thử nghiệm thú vị, bởi nó giúp người xem cảm được cái “hồn” dân ca, nhưng đồng thời thấy được một góc nhìn mới về mặt thị giác. Đó là cách nhạc sĩ Nguyễn Quang Long và Thanh Cường đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với khán giả hôm nay.

Mỹ Hiền