Đề nghị luật hóa tiêu chí 'tuân thủ tốt pháp luật' của doanh nghiệp

Chiều 3/8, thảo luận tại Tổ 9 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh, thành phố: Cần Thơ, Hà Tĩnh và Lai Châu) về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, các đại biểu đề nghị hoàn thiện các quy định về quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro và ứng dụng công nghệ trong hoạt động hải quan.

Đề xuất ưu tiên doanh nghiệp công nghệ cao

Góp ý về quy định quản lý rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ hải quan, ĐBQH Trần Đình Gia (Hà Tĩnh) đề nghị bổ sung doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp phục vụ chuỗi cung ứng bán dẫn và đổi mới sáng tạo vào nhóm người khai hải quan được ưu tiên thực hiện thủ tục hải quan, miễn, giảm kiểm tra, giám sát.

ĐBQH Trần Đình Gia (Hà Tĩnh) phát biểu

Theo đại biểu, quy định này sẽ bảo đảm sự thống nhất với Luật số 90/2025/QH15 (Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Hải quan, Luật Thuế giá trị gia tăng, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công) và Luật số 133/2025/QH15 (Luật Công nghệ cao) vừa được Quốc hội thông qua.

Đại biểu cũng đề nghị quy định ngay trong luật các nguyên tắc, tiêu chí xác định mức độ "tuân thủ tốt pháp luật" của doanh nghiệp, thay vì giao cho Chính phủ hướng dẫn. Chính phủ chỉ nên quy định chi tiết phương pháp đánh giá, qua đó bảo đảm tính minh bạch và hạn chế việc ban hành quá nhiều văn bản dưới luật.

Đại biểu Trần Đình Gia cũng đề nghị bổ sung địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế vào danh mục địa điểm kiểm tra thực tế hàng hóa tại khoản 8 Điều 1 của dự thảo. Theo đề xuất, quy định sẽ bổ sung điểm d với nội dung: "Địa điểm kiểm tra tại khu vực kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ, địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế."

Theo đại biểu, hiện nay, Nghị định 68/2016/NĐ-CP và Nghị định 67/2020/NĐ-CP đã quy định kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ và địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế là các địa điểm được cơ quan hải quan kiểm tra, công nhận. Tuy nhiên, Điều 22 của Luật Hải quan hiện hành mới quy định địa điểm kiểm tra thực tế hàng hóa đối với kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ, chưa bao gồm địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế.

Từ thực tiễn kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa tại các cửa hàng miễn thuế, kho chứa hàng miễn thuế và quầy nhận hàng, đại biểu cho rằng việc bổ sung địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế vào danh mục địa điểm kiểm tra thực tế hàng hóa là cần thiết. Quy định này sẽ tạo thuận lợi cho công tác kiểm tra, giám sát của cơ quan hải quan, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp kinh doanh hàng miễn thuế trong việc lưu giữ và quản lý hàng hóa.

Không để AI trở thành căn cứ duy nhất

ĐBQH Đào Chí Nghĩa (Cần Thơ) bày tỏ đồng tình với việc dự thảo bổ sung Điều 17a về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan và áp dụng cơ chế quản lý theo mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Theo đó, doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được ưu tiên, giảm kiểm tra; ngược lại, doanh nghiệp không tuân thủ sẽ bị tăng cường kiểm tra, giám sát.

ĐBQH Đào Chí Nghĩa (Cần Thơ) phát biểu

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo vẫn thiếu những quy định nền tảng về tiêu chí đánh giá, nguyên tắc xếp hạng mức độ tuân thủ, quyền được biết kết quả đánh giá cũng như quyền khiếu nại hoặc đề nghị xem xét lại. Nếu chỉ giao Chính phủ quy định thì rất dễ phát sinh tâm lý doanh nghiệp không biết vì sao mình bị xếp loại thấp hoặc bị tăng mức kiểm tra.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào luật nguyên tắc việc đánh giá mức độ tuân thủ phải công khai tiêu chí, minh bạch quy trình; doanh nghiệp được tiếp cận kết quả đánh giá và có quyền đề nghị cơ quan hải quan xem xét lại khi có căn cứ.

Theo đại biểu, quy định này sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với cơ quan quản lý.

Liên quan đến việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động hải quan, ĐBQH Đào Chí Nghĩa đánh giá cao chủ trương đưa AI và dữ liệu lớn vào quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ nhằm hiện đại hóa hoạt động hải quan. Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh AI chỉ nên đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, không thể trở thành căn cứ duy nhất để đưa ra các quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: “Các quyết định hành chính của cơ quan hải quan có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân phải có sự kiểm soát của công chức có thẩm quyền; trường hợp sử dụng hệ thống tự động thì phải bảo đảm khả năng giải trình”. Theo đại biểu, đây là yêu cầu phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.