Để người cao tuổi không còn 'lạc nhịp' giữa đời sống số

Có những cuộc gọi mà cô Thanh chỉ im lặng nghe rồi cười cho qua, vì không nghe rõ đầu dây bên kia đang nói gì. Có những tin nhắn ông Trần gõ mãi vẫn chưa xong, vì đôi tay đã không còn linh hoạt như trước...

Với nhiều người lớn tuổi, các nền tảng nhắn tin hay gọi video giờ đây đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống. Đó là nơi họ trò chuyện với con cháu ở xa, gọi điện hỏi thăm bạn bè cũ hay duy trì những kết nối thân thuộc.

Nhưng khi giao tiếp dần dịch chuyển lên môi trường số, không phải ai cũng có thể theo kịp nhịp thay đổi ấy một cách dễ dàng. Suy giảm tự nhiên về thị lực, thính lực hay khả năng thao tác đôi khi khiến những việc rất đơn giản như nhắn tin hay theo dõi một cuộc gọi trở nên khó khăn hơn.

Trong bối cảnh đó, nhiều nền tảng công nghệ bắt đầu ứng dụng AI theo hướng gần gũi và dễ tiếp cận hơn, nhằm hỗ trợ người dùng giải quyết những nhu cầu giao tiếp đời thường, đặc biệt với nhóm người lớn tuổi.

Với cô Trần Thị Tiết Thanh (60 tuổi, TP.HCM), những cuộc gọi video buổi tối gần như là khoảng thời gian giao tiếp quan trọng nhất trong ngày.

Không có con cái, lại sống một mình, cô duy trì thói quen gọi Zalo cho họ hàng, bạn bè ở xa vài lần mỗi tuần. “Có hôm gọi cho người quen ở An Giang, có hôm trò chuyện với bạn cũ ở Cần Thơ, lâu lâu mấy đứa cháu lại gọi hỏi thăm sức khỏe”, cô Thanh cho biết.

Câu chuyện thường chỉ xoay quanh những điều rất đời thường như “sức khỏe thế nào”, “dạo này còn mất ngủ không”, “đợt này thời tiết thay đổi có bị đau khớp không”... Nhưng với cô Thanh, đó là cảm giác mình vẫn còn được kết nối với mọi người.

Song không phải lúc nào việc trò chuyện cũng dễ dàng như vậy.

“Có khi người ta nói rồi mà tôi không nghe rõ, phải hỏi lại. Mà hỏi lại nhiều quá cũng ngại”, cô kể. Nhiều lúc, cô phải mở loa thật lớn, ghé sát tai vào màn hình điện thoại. Người ở đầu dây bên kia cũng phải nói chậm lại, lặp lại từng câu.

Có những lúc gọi nhóm gia đình, nghe không kịp, cô chỉ cười cho qua rồi đoán ý qua vài chữ nghe được. Dần dần, cô ít chen vào câu chuyện hơn vì sợ làm ngắt mạch nói chuyện của mọi người.

Không riêng cô Thanh, Zalo cũng là "bạn" của nhiều người lớn tuổi khác. Suốt 13, 14 năm nay, ông Nguyễn Bá Trần (72 tuổi, Quảng Trị) vẫn giữ thói quen nhắn tin cho con trai đang sinh sống và làm việc tại TP.HCM, qua nền tảng Zalo.

“Con tôi vào Sài Gòn bao năm là bấy nhiêu năm tôi dùng Zalo”, ông Trần cho biết.

Nhưng vài năm trở lại đây, việc nhắn một tin trọn vẹn với ông không còn dễ dàng như trước. Mắt kém dần theo tuổi tác, tay cũng không còn linh hoạt, mỗi lần gõ phím ông phải dừng lại nhiều lần để sửa lỗi. Có hôm mất cả vài phút chỉ để hoàn thành một dòng tin nhắn ngắn.

“Nhiều khi đang gõ mà bấm sai hoài, thôi lại bỏ xuống”, ông kể.

Có lúc ông chuyển sang gọi điện cho nhanh, nhưng con trai đang đi làm thường không tiện nghe máy, câu chuyện vì thế cũng hay bị ngắt quãng giữa chừng.

“Mấy lần nhà có việc, cần trao đổi với con một chút mà cũng thấy bất tiện”, ông chia sẻ.

Với nhiều người trẻ, việc gửi một tin nhắn hay tham gia vào một cuộc gọi video gần như diễn ra theo phản xạ. Nhưng với không ít người lớn tuổi, chỉ riêng việc nhìn rõ màn hình, nghe kịp lời thoại hay chạm đúng một ký tự cũng đã cần nhiều nỗ lực hơn trước.

Khi các ứng dụng ngày càng nhiều tính năng và tốc độ thao tác ngày càng nhanh, không ít người lớn tuổi bắt đầu cảm thấy mình chậm nhịp giữa đời sống số.

Một ứng dụng “dễ dùng” không chỉ phù hợp với đối tượng là người trẻ hay người sành công nghệ, mà còn cần đủ đơn giản, thân thiện với cả những người gặp hạn chế về khả năng nghe, nhìn hay thao tác. Lớp người cao tuổi là một ví dụ điển hình. Vì vậy, khả năng tiếp cận (accessibility) đang dần trở thành một tiêu chí quan trọng trong quá trình thiết kế sản phẩm công nghệ.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Theo báo cáo của Bộ Y tế, tính đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng 16,5 triệu người cao tuổi. Con số này được dự báo tiếp tục tăng trong những năm tới. Trong bối cảnh này, nhiều nền tảng công nghệ bắt đầu ứng dụng AI để giúp trải nghiệm giao tiếp số trở nên tự nhiên và dễ tiếp cận hơn với người dùng lớn tuổi, thông qua các tính năng như nhập liệu bằng giọng nói hay hiển thị phụ đề trong cuộc gọi.

Thời gian gần đây, việc giao tiếp của ông Trần và cô Thanh đã có nhiều chuyển biến tích cực nhờ các tính năng AI được tích hợp sẵn trên Zalo.

Trong những cuộc gọi video của cô Thanh, lời nói của người ở đầu dây bên kia giờ đây có thể hiện lên thành chữ trên màn hình nhờ tính năng Phụ đề cuộc gọi (Call Caption). Tính năng này cho phép hiển thị lời nói của người đối diện thành chữ theo thời gian thực trên màn hình video call. Người dùng từ đó dễ dàng theo dõi cuộc trò chuyện hơn khi âm thanh không đủ to, rõ.

Với cô Thanh, điều khác biệt lớn nhất không nằm ở những dòng chữ xuất hiện trên màn hình, mà là cảm giác không còn bị lạc khỏi câu chuyện của mọi người.

Bên kia vừa nói, lời thoại gần như lập tức hiện thành chữ trên màn hình. Có đoạn nghe không kịp, cô chỉ cần liếc xuống là hiểu được nội dung cuộc trò chuyện. “Từ khi Zalo có phụ đề cuộc gọi, nói chuyện dễ hơn nhiều, lúc nào không nghe rõ thì nhìn, đỡ phải hỏi lại”, cô nói.

Còn với ông Trần, thay vì lúi húi xuống màn hình gõ từng chữ, ông chỉ cần nhấn vào biểu tượng micro trong khung chat, chọn mục “Gửi dạng văn bản” và nói chuyện như bình thường. Lời vừa dứt, câu chữ đã hiện lên đầy đủ trong khung chat.

“Tôi nói chữ gì thì màn hình hiện ra chữ đó, nói giọng Quảng Trị mà vẫn hiểu được, không cần phải nói chậm hay sửa lại cho giống tiếng phổ thông”, ông Trần cười.

Tính năng Soạn tin nhắn bằng giọng nói (Dictation) trên Zalo cho phép người dùng nói trực tiếp để chuyển thành văn bản ngay trong khung chat. Người dùng không cần thay đổi cách nói hay điều chỉnh tốc độ, hệ thống vẫn có thể nhận diện và hiển thị nội dung tương đối chính xác.

Call Caption hay Dictation là những tính năng AI được Zalo phát triển theo hướng hỗ trợ người dùng giao tiếp thuận tiện hơn trong những tình huống đời thường. Một tin nhắn có thể tự gửi. Một cuộc gọi có thể theo dõi trọn vẹn mà không phải liên tục hỏi lại hay đoán ý. Những thay đổi nhỏ ấy giúp nhiều người lớn tuổi cảm thấy mình vẫn có thể chủ động trong nhịp giao tiếp hàng ngày.

Với nhiều người lớn tuổi, AI không xuất hiện như một khái niệm công nghệ mới. Nó đơn giản là việc một cuộc gọi trở nên dễ theo dõi hơn, hay một tin nhắn có thể gửi đi mà không cần nhờ người khác gõ hộ.

Điểm đáng chú ý là phần lớn người dùng không tiếp cận các tính năng này với tâm thế “đang sử dụng AI”. Giống như ông Nguyễn Bá Trần, phải đến khi được cháu gái giải thích, ông mới biết tính năng chuyển giọng nói thành văn bản mình vẫn dùng thực chất được vận hành bởi trí tuệ nhân tạo.

“Tính năng này là tôi tự mò ra trong một lần sử dụng, thấy tiện nên tôi còn chỉ lại cho mấy anh em trong hội cựu chiến binh xã. Mãi sau cháu gái nói thì tôi mới biết đó là AI, chứ tôi đâu biết là công nghệ gì”, ông Trần cười.

Ông Nguyễn Bá Trần thường xuyên sử dụng tính năng Soạn tin nhắn bằng văn bản để trò chuyện cùng con trai.

Để người dùng có thể tiếp cận với các tính năng AI một cách tự nhiên cũng là mục tiêu của đội ngũ Zalo. Theo anh Trần Văn Hòa, Senior Lead AI Engineer (Zalo AI), đội ngũ phát triển không muốn biến AI trở thành một khái niệm phức tạp, mà là giúp công nghệ này xuất hiện theo cách tự nhiên nhất trong trải nghiệm hàng ngày của người dùng.

“Các sản phẩm được thiết kế theo hướng giúp mọi người dùng, dù là cô chú lớn tuổi ở quê hay nhân viên văn phòng tại thành phố, đều có thể giải quyết những nhu cầu thường ngày một cách thuận tiện hơn. Người dùng không cần hiểu AI là gì, không cần học thêm thao tác mới, mà vẫn có thể sử dụng công nghệ này một cách dễ dàng và tự nhiên”, anh Hòa chia sẻ.

Minh họa tính năng Phụ đề cuộc gọi (Call Caption) trên Zalo.

Những trải nghiệm như của ông Trần hay cô Thanh hiện không còn là cá biệt. Theo báo cáo The Connected Consumer Q4/2025 của Decision Lab, Zalo hiện là nền tảng nhắn tin được yêu thích nhất ở nhiều thế hệ người dùng Việt Nam từ gen X, gen Y tới gen Z, với gần 1 triệu người trên 60 tuổi sử dụng thường xuyên mỗi tháng.

Trong bối cảnh ngày càng nhiều người lớn tuổi tham gia giao tiếp số hàng ngày, các tính năng AI như Soạn tin nhắn văn bản bằng giọng nói hay Phụ đề cuộc gọi dần trở thành công cụ hỗ trợ quen thuộc hơn trên nền tảng. Tính đến tháng 4/2025, tính năng Dictation ghi nhận hơn 8 triệu người dùng hàng tháng. Trong khi đó, tính năng Call Caption cũng đã và đang tiếp cận với một bộ phận người lớn tuổi trên nền tảng, như một cách hỗ trợ theo dõi cuộc gọi dễ dàng hơn khi khả năng nghe suy giảm theo tuổi tác.

Thực tế, với những người dùng lớn tuổi như ông Trần hay cô Thanh, điều quan trọng không nằm ở việc công nghệ phía sau hoạt động như thế nào. Điều họ cảm nhận rõ nhất là việc trò chuyện với người thân giờ đây đã trở nên liền mạch hơn, không còn phải liên tục nhờ người khác hỗ trợ hay ngại ngùng vì mình theo không kịp câu chuyện.

Có lẽ cũng từ những nhu cầu rất đời thường như vậy, công nghệ nói chung và trí tuệ nhân tạo nói riêng bắt đầu trở nên gần gũi hơn với nhiều người dùng theo cách tự nhiên nhất, bao gồm cả những người từng dễ bị “lạc nhịp” giữa đời sống số.