Để những điệu múa Chằn sống mãi với thời gian

Múa Chằn chính là sự hòa quyện giữa trang phục sặc sỡ, mặt nạ biểu trưng cùng động tác múa dứt khoát, uyển chuyển và mạnh mẽ. Ảnh: Mỹ Xuyên

Vũ điệu kể chuyện sử thi

Múa Chằn là một hình thức sân khấu hóa dựa trên sử thi Riêm Kê - tác phẩm có nhiều nét tương đồng với Ramayana của Ấn Độ. Trong các tích truyện, hình tượng hoàng tử, công chúa, thần khỉ Hanuman và những nhân vật Chằn tạo nên thế giới nghệ thuật vừa huyền bí, vừa giàu tính giáo dục.

Nếu nhạc ngũ âm tạo nên phần âm thanh linh thiêng thì múa Chằn là phần hình ảnh trực quan, kể chuyện bằng ngôn ngữ cơ thể. Nhân vật không chỉ được nhận diện qua trang phục, mặt nạ mà còn qua từng động tác tay, chân, dáng đứng và cách di chuyển.

Đặc trưng của múa Chằn là sự đan xen giữa những động tác chậm, nhanh, mạnh và dứt khoát. Có lúc người diễn nhấc chân chậm rãi, nặng nề; nhưng khi co chân, đá ra lại tạo thành động tác mạnh, bất ngờ. Những đường cong của cổ tay, bàn tay, ngón tay, bàn chân, đôi khi cả khuỷu tay, tạo nên nét mềm mại đặc trưng giữa một hình tượng tưởng như dữ dằn.

Theo nghệ nhân Kim Bành, ở ấp Leng, xã Tập Sơn, tỉnh Vĩnh Long, chính sự kết hợp giữa sức mạnh và độ dẻo dai làm nên nét riêng của múa Chằn. Qua động tác, người diễn phải thể hiện được tính cách, khí chất của nhân vật và diễn biến câu chuyện. Trang phục sặc sỡ, mặt nạ và đạo cụ mang tính biểu trưng càng làm cho nhân vật trở nên sống động.

“Trong không gian biểu diễn mở, vũ điệu kết hợp với âm nhạc truyền thống, tiếng trống, chiêng, kèn và các nhạc cụ dân gian tạo nên không khí vừa trang nghiêm, huyền bí, vừa gần gũi. Những câu chuyện về thiện ác, nhân quả, tình yêu và lòng trung thành vì thế được truyền tải không chỉ bằng lời mà bằng hình thể, âm thanh và cảm xúc” – nghệ nhân Kim Bành nói.

Với đồng bào Khmer, múa Chằn còn gắn với quan niệm xua đuổi điều xấu, cầu mong bình an, may mắn cho cộng đồng. Điệu múa thường xuất hiện trong các dịp lễ lớn như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bok, lễ dâng y Kathina và những sinh hoạt văn hóa tại các ngôi chùa Khmer.

Từ sân chùa đến những đội múa trẻ

Trong các dịp lễ, Tết của cộng đồng Khmer, ngoài phần nghi lễ tôn giáo, hoạt động văn nghệ chủ yếu là Rom vong, Chhay dăm và những tiết mục ca múa hiện đại. Những năm gần đây, múa Chằn đang dần trở lại, nhất là tại các chùa và phum, sóc có đông đồng bào Khmer sinh sống.

Tại chùa Wat CheDay (chùa Tháp) ở ấp Ô, xã Tập Sơn, tỉnh Vĩnh Long, Câu lạc bộ múa Chằn, khỉ với 28 thành viên được hình thành từ sự chung tay của cộng đồng. Gần 5 năm qua, Ban Quản lý chùa cùng các vị sư, người có uy tín vận động bà con khôi phục loại hình nghệ thuật truyền thống này. Người lớn góp kinh phí mua trang phục, đạo cụ; các bạn trẻ cùng nhau luyện tập và mời người có kinh nghiệm hướng dẫn. Những chiếc mặt nạ, bộ trang phục rực rỡ không chỉ là đạo cụ biểu diễn mà còn chứa đựng sự chắt chiu, tâm huyết của cộng đồng trong hành trình giữ gìn văn hóa.

Em Thạch Sà Wách, thành viên Câu lạc bộ múa Chằn, khỉ chia sẻ, việc đóng vai Chằn không hề dễ dàng. Chiếc mặt nạ nặng, không gian bên trong nóng và ngột ngạt, người diễn phải có sức khỏe, sự dẻo dai và khả năng kiểm soát động tác. Nhưng mỗi lần được biểu diễn trước bà con, em cảm thấy vui và tự hào vì đang góp phần gìn giữ nét văn hóa của dân tộc mình.

Trong Câu lạc bộ múa Chằn, khỉ, em Kim Sê đảm nhận vai khỉ. Dáng người nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn, Sê thể hiện những động tác linh hoạt, tinh nghịch của nhân vật. Từ sân chùa, các em còn được mời giao lưu tại một số chương trình văn nghệ ở địa phương. “Biểu diễn cho bà con trong xóm thì tụi em quen rồi. Lên sân khấu lớn, ai cũng hồi hộp nhưng rất vui và tự hào. Tụi em muốn giữ gìn và lan tỏa văn hóa Khmer đi xa hơn” - em Kim Sê bộc bạch.

Tại xã An Ninh, thành phố Cần Thơ, múa Chằn cũng được phục dựng khoảng 3 năm nay. Đội múa nghệ thuật dân gian chùa Bưng Tróp hiện có 12 thành viên. Em Lý Thanh Sơn, ở ấp Chông Nô, xã An Ninh, là một trong những người tham gia từ những ngày đầu. “Chúng em được nghệ nhân Thạch Tung ở xã An Ninh hướng dẫn những động tác cơ bản, sau đó cùng nhau tự tập. Trang phục, mặt nạ cũng do các thành viên góp tiền mua. Với em, những câu chuyện trong Riêm Kê và các điệu múa không chỉ là ký ức tuổi thơ mà còn là một phần bản sắc cần được tiếp nối” – Thanh Sơn kể.

Có những chiếc mặt nạ trị giá vài triệu đồng, nhưng với những người trẻ trong đội, đó không chỉ là khoản chi cho một tiết mục văn nghệ mà còn là vật dụng giúp họ được chạm vào một phần ký ức văn hóa của cha ông. Em Thạch Nhã, ở ấp Bưng Tróp, xã An Ninh cũng bắt đầu từ múa trống Chhay dăm rồi học múa Chằn. Lần đầu đứng trên sân khấu lễ hội, nhận những tràng vỗ tay của bà con, Nhã cảm nhận rõ niềm tự hào khi được biểu diễn nghệ thuật truyền thống của dân tộc mình.

Từ người học trở thành người hướng dẫn, thế hệ trẻ đang tạo nên một vòng truyền thừa tự nhiên. Điệu múa không còn nằm trong ký ức của các nghệ nhân lớn tuổi mà được tiếp tục bằng chính đôi tay, bước chân của những chàng trai Khmer hôm nay.

Giữ lửa để điệu múa không mai một

Nghệ nhân Thạch Tung, Đội trưởng Đội múa nghệ thuật dân gian chùa Bưng Tróp cho rằng, quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong đời sống hiện đại khiến nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Vì vậy, việc đưa múa Chằn trở lại không gian sinh hoạt cộng đồng có ý nghĩa quan trọng.

“Tuy nhiên, việc duy trì các đội múa vẫn còn không ít khó khăn. Số nghệ nhân am hiểu kỹ thuật múa Chằn không nhiều; trang phục, mặt nạ và đạo cụ có chi phí khá cao; kinh phí hoạt động chủ yếu dựa vào sự đóng góp của bà con. Thu nhập từ biểu diễn không ổn định nên việc duy trì tập luyện thường xuyên và thu hút thanh thiếu niên tham gia lâu dài là thách thức” - Nghệ nhân Thạch Tung cho biết.

Còn em Thạch Sà Wách, thành viên Câu lạc bộ múa Chằn, khỉ ấp Ô, xã Tập Sơn, tỉnh Vĩnh Long chia sẻ: “Câu lạc bộ thường được mời biểu diễn vào các dịp lễ, Tết tại những địa phương có đồng bào Khmer sinh sống. Các thành viên không đặt nặng chuyện thu nhập mà mong muốn giữ được đội múa, có thêm người trẻ tham gia và đưa nghệ thuật truyền thống đến gần công chúng hơn”.

Không chỉ có giá trị trong đời sống cộng đồng, múa Chằn còn mở ra khả năng trở thành một sản phẩm trải nghiệm văn hóa. Theo Thạc sĩ Lâm Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Văn hóa Miền Tây (Trường Đại học Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long), với du khách lần đầu tiếp xúc, múa Chằn tạo ấn tượng bởi trang phục, mặt nạ và những động tác giàu tính biểu tượng. Nếu được giới thiệu phù hợp trong các chương trình du lịch cộng đồng, đây có thể là một trải nghiệm giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa Khmer

Trong sân chùa, trước giờ biểu diễn, những chàng trai tỉ mỉ chỉnh lại trang phục, nâng niu từng chiếc mão, mặt nạ. Khi tiếng trống vang lên, những bước chân mạnh mẽ, những cánh tay uốn cong và ánh mắt sau lớp mặt nạ bắt đầu kể lại câu chuyện xưa. Khi những người trẻ còn say mê khoác lên mình trang phục Chằn, câu chuyện văn hóa Khmer vẫn sẽ tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của hình thể, âm nhạc và niềm tự hào về cội nguồn.