Để pháp luật không chỉ 'tốt trong văn bản'

Tuy nhiên, để đất nước đạt mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững, từ góc nhìn đa chiều của đại biểu và chuyên gia, bài toán không dừng ở việc ban hành chính sách, mà làm sao để thể chế vận hành thông suốt, giám sát đủ mạnh và thực thi đủ nhanh, đưa các quyết sách lớn thực sự đi vào cuộc sống.

TS Trần Văn Khải, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường:

Gỡ "nút thắt" luật chờ văn bản hướng dẫn

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đã thể hiện rất rõ tư duy chuyển từ làm việc "theo lịch" sang "theo yêu cầu của đất nước" khi tổ chức nhiều kỳ họp bất thường để xử lý việc cấp bách, chia kỳ họp thành các đợt để có thời gian tiếp thu, sẵn sàng mở rộng chương trình khi thực tiễn đòi hỏi.

Ngay từ đầu khóa XVI, tinh thần ấy được nối tiếp. Phát biểu khai mạc, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, yêu cầu bảo đảm pháp luật không chỉ "tốt trong văn bản" mà còn phải "tốt trong cuộc sống".

Trong điều hành kỳ họp, Quốc hội đã vận hành đúng tinh thần đó khi chủ động dành không gian cho nội dung cấp bách, cho phép bổ sung chương trình giữa kỳ họp và kéo dài thời gian làm việc để xử lý dứt điểm những vấn đề nóng.

Tinh thần linh hoạt và thực chất của Quốc hội được đo bằng những "nút thắt" cụ thể đã được mở ra cho nền kinh tế. Với đất đai và bất động sản, quyết định cho 3 luật lớn có hiệu lực sớm từ ngày 1/8/2024 là một bước đi rất mạnh mẽ.

Việc luật có hiệu lực sớm được đi kèm với hàng loạt nghị định hướng dẫn đã tạo chuyển động thực chất về giá đất, bồi thường, tái định cư, dữ liệu thị trường và cải tạo chung cư.

Ở cấp độ sâu hơn, các nghị quyết đặc thù để xử lý dự án, đất đai tồn đọng đã giúp hồi sinh những nguồn lực "ngủ quên" suốt nhiều năm, biến tài sản bị ách tắc thành nguồn lực cho tăng trưởng, ngân sách và an sinh.

Với tư duy xây dựng pháp luật mới, khối lượng công việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật dồn về Chính phủ rất lớn. Tôi đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ và các bộ, ngành, bởi khối lượng công việc hiện nay thực sự là chưa từng có.

Theo tôi, Quốc hội cần đồng hành với Chính phủ theo tinh thần thực chất: Không chỉ thông qua luật đảm bảo chất lượng, mà còn phải thiết kế cơ chế để luật đi được đến cuối hành trình thực thi.

Cần chuyển mạnh sang tư duy "một gói hoàn chỉnh": Khi trình một dự án luật, phải đồng thời xác định rõ danh mục văn bản quy định chi tiết, cơ quan chủ trì, mốc thời gian, nguồn lực thực hiện và cơ chế chịu trách nhiệm cá nhân.

Cùng đó, tăng cường thẩm tra từ sớm, từ xa; rà soát kỹ những điều khoản giao Chính phủ, bộ, ngành quy định chi tiết để không đẩy quá nhiều việc xuống khâu dưới luật một cách dàn trải. Thiết lập cơ chế giám sát số, công khai theo thời gian thực về tiến độ ban hành văn bản, để nơi nào chậm thì nhìn thấy ngay, nhắc việc ngay, xử lý ngay.

Trong nhiệm kỳ khóa XVI, nếu phải chọn ưu tiên lập pháp cần làm ngay để tạo "cú hích" thực sự cho phát triển, tôi cho rằng phải chọn theo tiêu chí lan tỏa lớn, tác động nhanh và tạo năng lực cạnh tranh mới cho nền kinh tế.

Trọng tâm thứ nhất là hoàn thiện ngay hệ sinh thái pháp luật cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, AI, chuyển đổi số và hạ tầng số. Đây là khu vực tạo ra năng suất mới, mô hình kinh doanh mới, thị trường mới.

Trọng tâm thứ hai là pháp luật cho hạ tầng chiến lược và chuyển đổi xanh: Năng lượng, môi trường, đường sắt, đô thị, logistics, tiêu chuẩn kỹ thuật và công nghiệp hỗ trợ. Đây là nền tảng vật chất của tăng trưởng hai con số.

Trọng tâm thứ ba là tiếp tục xử lý dứt điểm chồng chéo giữa đất đai, quy hoạch, đầu tư, xây dựng, môi trường và thủ tục hành chính, vì nếu không tháo gỡ phần giao cắt này thì vốn đầu tư vẫn bị chặn ở khâu thực thi.

Đại biểu chuyên trách Đoàn Lâm Đồng Trịnh Thị Tú Anh:

Quốc hội "đi cùng nhịp" với thực tiễn phát triển

Ngay kỳ họp đầu tiên của khóa XVI, Quốc hội đã thể hiện rõ vai trò là thiết chế quyền lực có khả năng "đi cùng nhịp" với thực tiễn phát triển.

Các nội dung thảo luận không dàn trải, mà tập trung vào những vấn đề có tính cấp bách, có độ "va chạm lợi ích" cao, đòi hỏi sự lựa chọn chính sách rõ ràng.

Tinh thần trên đã chuyển hóa thành những kết quả cụ thể. Với phát triển hạ tầng, nhất là các dự án quan trọng quốc gia, Quốc hội đã cho phép áp dụng cơ chế đặc thù với mức độ linh hoạt cao hơn trước.

Những cơ chế này tập trung vào ba trụ cột: Rút gọn thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp - phân quyền và đa dạng hóa nguồn lực tài chính.

Đáng chú ý là cách tiếp cận này mang tính thử nghiệm chính sách, từng bước định hình mô hình quản trị mới, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, còn các chủ thể thực thi được trao quyền chủ động nhiều hơn.

Cách tiếp cận cần thay đổi ngay từ khâu xây dựng luật. Bên cạnh việc coi ban hành văn bản dưới luật là một phần cấu thành của quá trình lập pháp, cần tăng cường giám sát chuyên đề của Quốc hội với việc ban hành văn bản quy định chi tiết.

Việc giám sát không chỉ dừng ở thống kê số lượng văn bản chậm ban hành, mà đi sâu phân tích nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp và có kiến nghị xử lý cụ thể.

Thứ ba, cần thiết lập cơ chế ràng buộc trách nhiệm rõ ràng và đủ mạnh bao gồm: Quy định thời hạn bắt buộc, công khai tiến độ ban hành văn bản, gắn trực tiếp với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu cơ quan liên quan.

Thứ tư, cần đổi mới phương thức xây dựng pháp luật theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp hơn như ứng dụng công nghệ, sử dụng dữ liệu, tăng cường tham vấn chính sách và phản biện xã hội.

Cuối cùng, trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, Quốc hội cần tăng cường cơ chế hậu kiểm để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Phó trưởng Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga:

Tiếp tục hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực

Tinh thần linh hoạt, thực chất của Quốc hội từ Quốc hội khóa XV đến kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI đã được chuyển hóa thành kết quả chính sách cụ thể, nhất là trong tháo gỡ các điểm nghẽn lớn của nền kinh tế. Nổi bật nhất là các lĩnh vực đất đai, bất động sản và phát triển hạ tầng.

Với thị trường bất động sản, Quốc hội đã cùng Chính phủ từng bước tháo gỡ nút thắt về pháp lý dự án, quy hoạch, cơ chế triển khai.

Về phát triển hạ tầng, Quốc hội cho thấy tư duy đổi mới rất rõ khi chấp thuận nhiều cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án quan trọng quốc gia, công trình giao thông chiến lược, cũng như cho một số địa phương có vai trò đầu tàu.

Quốc hội đã nhìn nhận đúng bản chất: Có những "điểm nghẽn" nếu xử lý bằng cơ chế chung sẽ rất chậm, rất khó tạo đột phá; vì vậy phải chấp nhận cơ chế đặc thù, có kiểm soát, thời hạn, địa chỉ trách nhiệm rõ ràng.

Một vấn đề đáng chú ý hiện nay là nhiều luật có hiệu lực nhưng còn nợ phần lớn văn bản quy định chi tiết, theo tôi việc này cần nhìn nhận đầy đủ, công bằng và đúng bản chất.

Hiện nay, quan điểm chỉ đạo trong xây dựng pháp luật đã có điều chỉnh rất quan trọng: Luật phải tập trung vào những vấn đề có tính nguyên tắc, ổn định, thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội; còn những nội dung mang tính kỹ thuật, quy trình, thủ tục, điều kiện thực hiện, phương thức tổ chức thi hành... thì giao Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết.

Tuy nhiên, vấn đề là khi luật giao nhiều hơn cho Chính phủ quy định chi tiết, thì yêu cầu về tiến độ, chất lượng và tính đồng bộ của văn bản dưới luật phải cao hơn trước. Nếu khâu này chậm, hiệu lực thực tế của luật cũng bị chậm theo.

Trong bối cảnh đó, theo tôi, Quốc hội đồng hành với Chính phủ nhưng không có nghĩa là làm thay, mà là tạo khuôn khổ đúng, giám sát đúng và thúc đẩy đúng để pháp luật không chỉ đúng về câu chữ mà còn hiệu quả trong đời sống.

Một trong những giải pháp là cần yêu cầu mạnh hơn cơ chế chuẩn bị đồng thời. Tức là khi trình dự án luật, cơ quan soạn thảo không chỉ chuẩn bị dự thảo luật mà phải đồng thời chuẩn bị dự thảo nghị định, thông tư.

Cùng đó, cần tăng cường giám sát chuyên đề đối với tình trạng chậm, nợ văn bản; đẩy mạnh trách nhiệm giải trình, nêu rõ nguyên nhân, mốc hoàn thành, trách nhiệm thuộc khâu nào.

Thời gian tới, ưu tiên lập pháp trước hết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế để khơi thông các nguồn lực phát triển.

TS Trần Xuân Lượng, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam:

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách

Dấu ấn lớn nhất của nhiệm kỳ vừa qua là Quốc hội đã chạm đúng vào "điểm nghẽn của điểm nghẽn" là thể chế. Việc sửa đổi đồng thời ba đạo luật trụ cột gồm Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản và cho phép có hiệu lực sớm từ ngày 1/8/2024 cho thấy tinh thần chủ động vào cuộc để tháo gỡ những ách tắc lớn nhất của nền kinh tế.

Ý nghĩa của các sắc luật này không chỉ nằm ở việc sửa luật, mà ở việc định hình lại triết lý quản lý phát triển. Trước đây, Nhà nước có xu hướng can thiệp quá sâu vào những khâu mà thị trường có thể làm tốt hơn, dẫn đến hệ quả thủ tục chồng thủ tục, chi phí tuân thủ tăng cao và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Nhà nước nên tập trung vào vai trò cốt lõi là làm quy hoạch, giữ kỷ cương, đặt ra tiêu chuẩn và kiểm soát rủi ro; còn những phần việc chuyên môn nên mạnh dạn giao cho thị trường và các tổ chức nghề nghiệp.

Chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong:

Tăng cường giám sát thực thi

Quốc hội giữ vai trò then chốt trong kiến tạo khuôn khổ pháp lý nhằm triển khai hiệu quả các hoạt động kinh tế - xã hội. Đặc biệt, với các lĩnh vực có tính liên quan trực tiếp như xây dựng và bất động sản, hệ thống luật và các nghị quyết đặc thù được ban hành đã góp phần tháo gỡ nhiều “điểm nghẽn” lớn, tạo điều kiện thúc đẩy tiến độ dự án.

Tuy nhiên, việc thông qua số lượng lớn văn bản trong thời gian ngắn cũng đặt ra thách thức không nhỏ khi nhiều quy định chưa được chi tiết hóa kịp thời, việc hướng dẫn thực thi còn thiếu đồng bộ, dẫn đến hiệu quả áp dụng thực tiễn chưa đạt như kỳ vọng.

Đơn cử như Luật Đất đai vẫn đang gây khó khăn trong quá trình định giá, khiến không ít địa phương lúng túng, thậm chí người có thẩm quyền nảy sinh tâm lý e ngại khi đưa ra quyết định.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội khóa XVI cần tiếp tục đẩy mạnh rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật và sớm cụ thể hóa các nghị quyết mang tính trụ cột để phục vụ phát triển kinh tế.

Bên cạnh công tác lập pháp, vai trò giám sát cần được tăng cường, bảo đảm sự kết nối chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thực thi, đưa pháp luật đi vào cuộc sống một cách hiệu quả.