Để sáng chế y dược không dừng lại trong phòng thí nghiệm

Các sản phẩm chè Tủa Chùa ngày càng được chuẩn hóa bao bì, mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng tầm giá trị. (Ảnh: Mỹ Linh)

Khó khăn của hoạt động nghiên cứu y dược hiện nay không chỉ nằm ở việc có tạo ra được sáng chế hay không, mà còn ở khả năng biến sáng chế đã được bảo hộ thành một giao dịch thương mại thành công.

Đây là vấn đề được Phó cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Nguyễn Hoàng Giang đặt ra khi trao đổi với các nhà khoa học, giảng viên và cán bộ quản lý tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh. Theo ông Giang, các chủ trương, chính sách mới đã thể hiện rõ định hướng thúc đẩy hoạt động sở hữu trí tuệ, nhất là khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, để những cơ chế này phát huy hiệu quả, các trường đại học, viện nghiên cứu và nhà khoa học phải chủ động nhận diện, bảo hộ và xây dựng phương án khai thác tài sản trí tuệ ngay từ quá trình nghiên cứu.

Yêu cầu này càng có ý nghĩa trong lĩnh vực y dược, nơi một kết quả nghiên cứu chỉ thật sự phát huy giá trị khi được chuyển thành sản phẩm, quy trình hoặc giải pháp có thể ứng dụng vào công tác phòng bệnh, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe người dân.

Khoảng cách sau tấm bằng bảo hộ

Phó hiệu trưởng Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Chinh cho rằng mục tiêu cuối cùng của công trình nghiên cứu y dược không thể chỉ dừng lại ở bài báo quốc tế hay danh hiệu học thuật. Kết quả nghiên cứu phải đi vào đời sống, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội bền vững và phục vụ trực tiếp công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Để làm được điều đó, nhà khoa học không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải hiểu chính sách, pháp luật về sở hữu trí tuệ; biết cách đánh giá tiềm năng thị trường, định giá tài sản trí tuệ, tìm kiếm đối tác và đàm phán thương mại hóa.

Trên thực tế, được cấp văn bằng bảo hộ mới chỉ là một bước trong hành trình đưa sáng chế ra thị trường. Sau tấm bằng bảo hộ là hàng loạt câu hỏi: Công nghệ có thể đáp ứng nhu cầu nào? Thị trường có sẵn sàng tiếp nhận hay không? Giá trị quyền sở hữu trí tuệ được xác định thế nào? Nên cấp quyền sử dụng, chuyển nhượng hay thành lập doanh nghiệp để khai thác kết quả nghiên cứu?

Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia Nguyễn Hữu Cẩn cho biết, tri thức có thể được chuyển thành giá trị kinh tế-xã hội thông qua nhiều phương thức như cấp quyền sử dụng, chuyển nhượng hoặc thành lập doanh nghiệp từ kết quả nghiên cứu, còn gọi là doanh nghiệp spin-off.

Mỗi phương thức đòi hỏi nhà khoa học và tổ chức chủ trì phải có chiến lược phù hợp. Nếu không xác định quyền sở hữu, giá trị công nghệ và phương án khai thác, một sáng chế dù có tiềm năng vẫn khó tìm được doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư để hoàn thiện và đưa ra thị trường.

Định giá là một trong những khâu đặc biệt quan trọng nhưng cũng gây nhiều lúng túng. Giá trị quyền sở hữu trí tuệ không chỉ được quyết định bởi chất lượng chuyên môn của công trình mà còn phụ thuộc vào tình trạng pháp lý, tính khả thi về kỹ thuật, nhu cầu thị trường và khả năng tạo doanh thu.

Theo đơn vị thẩm định giá V-Link, để chuẩn bị cho việc đánh giá và tìm kiếm đối tác thương mại, nhà khoa học cần ghi nhận, tập hợp đầy đủ thông tin liên quan bốn nhóm yếu tố gồm pháp lý, kỹ thuật, thị trường và tài chính. Thiếu những dữ liệu này, việc xác định giá trị sáng chế và đàm phán với doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn.

Tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia của Cục Sở hữu trí tuệ, Sở Khoa học và Công nghệ và chuyên gia định giá đã rà soát bước đầu một số sáng chế được cấp văn bằng bảo hộ và đang có kế hoạch đưa vào khai thác thương mại. Cách làm này giúp nhận diện trực tiếp những điểm còn thiếu trong hồ sơ công nghệ, khả năng định giá và phương án tiếp cận thị trường, thay vì chỉ cung cấp hướng dẫn chung.

Bảo hộ từ sớm để tránh mất lợi thế

Câu chuyện tại Bệnh viện Y học cổ truyền Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy một vấn đề khác: nhiều kết quả nghiên cứu và sản phẩm mới đã được hình thành, nhưng đơn vị chưa thật sự biết cách bảo vệ thành quả sáng tạo.

Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền Thành phố Hồ Chí Minh Đỗ Tân Khoa cho biết, bảo hộ sở hữu trí tuệ cần được chú trọng hơn trong giai đoạn tới, nhất là khi bệnh viện hợp tác với đối tác và đưa sản phẩm ra thị trường.

Trong lĩnh vực y học cổ truyền, kết quả nghiên cứu thường gắn với bài thuốc, quy trình, phương pháp bào chế hoặc sản phẩm được hình thành từ kinh nghiệm chuyên môn của đội ngũ y, bác sĩ và thầy thuốc. Nếu không xác định đúng đối tượng và đăng ký bảo hộ kịp thời, đơn vị nghiên cứu có thể gặp khó khăn khi hợp tác với doanh nghiệp hoặc khai thác sản phẩm trên thị trường.

Việc bảo hộ sáng chế và nhãn hiệu vì thế không nên được thực hiện sau khi sản phẩm đã hoàn thiện, mà cần được tính đến ngay từ quá trình nghiên cứu và phát triển. Đây vừa là cơ sở xác lập quyền, vừa tạo điều kiện để nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu chủ động trong đàm phán với đối tác.

Từ thực tế này, chuyên gia trong lĩnh vực sáng chế đã trực tiếp tư vấn cách chuẩn bị hồ sơ đăng ký sáng chế cho 4 kết quả nghiên cứu của Bệnh viện Y học cổ truyền Thành phố Hồ Chí Minh. Hoạt động tư vấn cũng làm rõ tầm quan trọng của việc bảo hộ những thành quả sáng tạo đặc thù do đội ngũ y, bác sĩ và thầy thuốc của bệnh viện tạo ra.

Các chuyên gia đồng thời phân tích tiềm năng khai thác thương mại những thế mạnh nghiên cứu của bệnh viện, gợi mở hướng xây dựng kế hoạch quản trị tài sản trí tuệ phù hợp. Đây là bước cần thiết để kết nối kết quả nghiên cứu với doanh nghiệp, tạo cơ hội hoàn thiện công nghệ, phát triển sản phẩm và mở rộng ứng dụng.

Những cơ chế mới tại Nghị định số 267/2025/NĐ-CP cũng được kỳ vọng tháo gỡ một phần điểm nghẽn trong quá trình này, với các quy định về bảo vệ nhà khoa học trước rủi ro nghiên cứu, số hóa thủ tục và phân chia lợi nhuận từ kết quả nghiên cứu.

Tuy nhiên, hành lang pháp lý chỉ có thể phát huy tác dụng khi hoạt động sở hữu trí tuệ được đưa vào toàn bộ quá trình nghiên cứu, thay vì coi đây là thủ tục thực hiện sau cùng. Trường đại học, viện nghiên cứu và bệnh viện cần nhận diện tài sản trí tuệ từ sớm, xác định quyền sở hữu, lựa chọn phương thức bảo hộ và chuẩn bị phương án thương mại hóa phù hợp.

Sự kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức nghiên cứu, chuyên gia sở hữu trí tuệ, đơn vị định giá và doanh nghiệp có thể giúp rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường. Khi nhà khoa học được hỗ trợ bảo vệ thành quả và có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, họ sẽ có thêm động lực đưa tri thức y học thành những sản phẩm có giá trị.

Đó cũng là cách để các sáng chế y dược không chỉ được ghi nhận bằng văn bằng bảo hộ hay công bố khoa học, mà thật sự phục vụ chăm sóc sức khỏe người dân, nâng cao năng lực công nghệ y dược trong nước và tạo ra giá trị cho nền kinh tế.