Để Việt Nam làm chủ công nghệ robot, người trẻ cần bắt đầu từ đâu?

Trong không khí tháng 9, câu chuyện làm chủ đất nước được nối dài bằng một yêu cầu mới: làm chủ tri thức và công nghệ. Với robot, điều đó được thể hiện ở khả năng tạo ra công nghệ phù hợp với nhu cầu của Việt Nam.

Tốt nghiệp ngành Tự động hóa và Điều khiển, trường ĐH Bách khoa (ĐHQG TP.HCM) năm 2014, TS. Nguyễn Phạm Nhất Thiên Minh sang ĐH Công nghệ Nanyang (NTU), Singapore nghiên cứu robot. Luận án về định vị và dẫn đường cho máy bay không người lái giúp anh nhận “Giải Luận án tiến sĩ xuất sắc năm 2020” của NTU.

Sau thời gian làm việc tại ĐH Công nghệ Nanyang và Viện Công nghệ Hoàng gia KTH, Thụy Điển, cuối năm 2025, anh trở thành giảng viên robot tại ĐH Queensland, Australia.

TS. Minh có 28 bài báo trên các tạp chí khoa học quốc tế, thu hút hơn 2.200 lượt trích dẫn; hai công trình thuộc nhóm 1% được trích dẫn nhiều nhất thế giới. Anh nhận “Giải thưởng Khoa học Công nghệ Quả Cầu Vàng 2025” và được tuyên dương là “Gương mặt trẻ Việt Nam triển vọng năm 2025”.

Hơn một thập kỷ trong ngành giúp TS. Minh chứng kiến máy bay không người lái, xe tự lái, định vị và lập bản đồ đồng thời đi từ nghiên cứu đến ứng dụng. Tại Singapore, robot hiện diện trong an ninh, khảo sát và logistics. Ở Australia, khai khoáng và nông nghiệp cần robot nhận biết môi trường, hỗ trợ ra quyết định. Sự phát triển của AI, cảm biến và mô phỏng đang mở thêm cơ hội cho các nhóm trẻ.

Để hình thành một ngành robot, TS. Minh cho rằng, ba trụ cột phải được xây dựng đồng thời.

Đầu tiên là đầu tư dài hạn cho nghiên cứu. Kĩ thuật robot cần tới sự giao thoa giữa cơ khí, điện tử, điều khiển, khoa học máy tính và AI, nên các nhóm cần thiết bị, nền tảng thử nghiệm và thời gian theo đuổi bài toán sâu.

Trụ cột thứ hai là những nhà nghiên cứu và nhóm tiên phong. Họ tạo ra công trình, đào tạo thế hệ kế tiếp, hình thành văn hóa học thuật và kết nối đại học với doanh nghiệp, cộng đồng quốc tế. Nếu nhóm liên tục bị chia nhỏ bởi nhiệm vụ ngắn hạn, tri thức khó tích lũy thành năng lực bền vững.

Trụ cột còn lại là từng bước làm chủ công nghệ lõi. Việt Nam không cần phát triển đồng thời mọi thành phần của robot, mà nên chọn hướng phù hợp với năng lực và nhu cầu trong nước như sản xuất, nông nghiệp hoặc logistics. Khi có công nghệ lõi, sản phẩm mới mang giá trị riêng thay vì chỉ lắp ghép giải pháp sẵn có.

Việt Nam có nhân lực trẻ, nền tảng toán học và lập trình tốt, cùng nhiều bài toán trong sản xuất và đô thị. Khoảng trống là chưa có nhiều nhóm đủ mạnh, ổn định để theo đuổi câu hỏi tiên phong.

Một điểm khởi đầu khả thi là xây dựng bộ dữ liệu phản ánh giao thông, đô thị Việt Nam. Khi phần cứng còn hạn chế, sinh viên có thể kiểm chứng thuật toán trong mô phỏng rồi hợp tác thử nghiệm trên hệ thống thật. Những môi trường mô phỏng mang đặc trưng Việt Nam thậm chí có thể trở thành bộ chuẩn để cộng đồng quốc tế so sánh thuật toán.

TS. Minh không xem AI là đối thủ. Anh dùng công nghệ này như trợ lý cho những việc lặp lại: kết nối phần mềm, chuyển đổi định dạng, tinh chỉnh hình minh họa hoặc trích xuất thông tin. Thời gian tiết kiệm được dành cho việc xây dựng mô hình toán học, vận dụng nguyên lý và kiểm chứng giải pháp.

Khả năng sử dụng AI phải đi cùng thái độ hoài nghi. Người học cần hiểu điểm mạnh của từng công cụ, kiểm chứng chéo kết quả và cân nhắc chi phí so với giá trị. Sinh viên cũng không nên giao toàn bộ vấn đề cho AI, mà phải biết chia bài toán thành các phần nhỏ và kiểm soát từng bước.

Nền tảng cốt lõi vẫn là nguyên lý, khả năng tự biện luận, tư duy sáng tạo và cách diễn đạt rõ ràng. AI có thể viết mã hoặc tìm cú pháp nhanh hơn, nhưng trải nghiệm với bài toán thực tế mới giúp người trẻ hình thành năng lực phán đoán và nhìn ra hướng nghiên cứu mới.

Tại ĐH Queensland, anh Minh đang xây dựng nhóm về hệ thống robot tự hành và AI trong robot, tập trung vào cách robot dùng dữ liệu cảm biến để hiểu môi trường, đồng thời mở rộng sang robot learning. Anh đã cố vấn không chính thức cho một số sinh viên Việt Nam và mong muốn phát triển trao đổi học thuật, đồng hướng dẫn, nghiên cứu chung với các trường, viện trong nước.

Lời giải cho câu hỏi “bắt đầu từ đâu” vì thế rất cụ thể: một nguyên lý được hiểu đến cùng, một bộ dữ liệu được xây dựng chỉnh chu từ gốc, một môi trường mô phỏng phản ánh đúng hiện thực, hoặc một bài toán lấy cảm hứng từ thực tế.

Trong tháng 9 của ký ức độc lập, tinh thần làm chủ được viết tiếp khi tri thức trở thành hệ thống hoạt động trong thực tế. Nếu người trẻ có nơi thử nghiệm, có người dẫn đường và đủ kiên trì với câu hỏi dài hạn, robot mang dấu ấn Việt Nam sẽ không còn là hình dung xa xôi.

Ảnh: NVCC | Thiết kế: Thiện Nhân