Đề xuất 3 trụ cột nâng hiệu quả quản trị sau sáp nhập trường học

Thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ GD-ĐT đã hướng dẫn các địa phương tiếp tục sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, giảm tối thiểu 30% đầu mối, nơi có điều kiện thuận lợi giảm khoảng 50% đầu mối cơ sở giáo dục công lập so với thời điểm 1/7/2025, tương đương với việc giảm trên 11.000 trường, hoàn thành trước ngày 30/8/2026.

Sau sắp xếp, dự kiến sẽ điều chuyển và sắp xếp lại trên 20.000 cán bộ quản lý, trong đó khoảng 11.000 người được bố trí làm giáo viên trực tiếp đứng lớp. Các địa phương đang tích cực triển khai và cam kết hoàn thành đúng tiến độ.

Kiến nghị 3yếu tố để trường học sau sáp nhập vận hành hiệu quả

Là người có nhiều năm trực tiếp làm công tác quản lý giáo dục, TS Lê Đức Thuận, Nguyên Trưởng Phòng GD-ĐT quận Ba Đình (Hà Nội) - Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Công nghệ Fermat cho rằng, để một ngôi trường mới thực sự vận hành ổn định, để giáo viên yên tâm công tác, phụ huynh tin tưởng và để học sinh không cảm thấy mình đang học trong một “ngôi trường bị xáo trộn”, đó không còn là câu chuyện của tổ chức, mà là câu chuyện của quản trị.

TS Lê Đức Thuận, Nguyên Trưởng Phòng GD-ĐT quận Ba Đình (Hà Nội) - Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Công nghệ Fermat. Ảnh: Duy Thông

Theo ông, sáp nhập trường học không phải là điểm kết thúc của một quyết định hành chính. Đó là điểm khởi đầu của một bài toán quản trị hoàn toàn mới. Sáp nhập không làm giảm khối lượng công việc, thay vào đó sẽ làm thay đổi cách công việc được tổ chức.

“Đây là điều mà tôi cho rằng chúng ta cần nhìn nhận một cách thẳng thắn. Nhiều người nghĩ rằng khi giảm đầu mối thì khối lượng quản lý cũng giảm theo, nhưng thực tế không phải vậy. Khi hai hoặc ba trường trở thành một trường, số lượng đầu mối có thể giảm, nhưng số lượng học sinh, giáo viên, lớp học, điểm trường, hồ sơ, hoạt động chuyên môn và các tình huống phát sinh hằng ngày gần như không thay đổi.

Điều thay đổi là độ phức tạp của hệ thống. Nhà trường không còn quản lý một cơ sở mà đang điều hành một mạng lưới. Càng là mạng lưới, yêu cầu về phân quyền, phối hợp, chia sẻ dữ liệu và chuẩn hóa quy trình càng trở nên quan trọng. Nói cách khác, quy mô lớn hơn không tự tạo ra hiệu quả cao hơn. Nếu phương thức quản trị không thay đổi, quy mô lớn hơn chỉ tạo ra một bộ máy cồng kềnh hơn”, TS Lê Đức Thuận phân tích.

Ông cho rằng, một trường học sau sáp nhập chỉ có thể vận hành hiệu quả khi 3 yếu tố được thiết kế đồng bộ.

Thứ nhất là phân quyền. Hiệu trưởng không thể có mặt ở mọi điểm trường. Muốn hệ thống vận hành thông suốt, phải trao quyền rõ ràng cho đội ngũ quản lý ở từng cơ sở, đi kèm với trách nhiệm và cơ chế giám sát minh bạch.

Thứ hai là chuẩn hóa quy trình. Cùng một công việc phải được thực hiện theo cùng một cách, bất kể diễn ra ở điểm trường nào. Đó là điều kiện để bảo đảm chất lượng giáo dục đồng đều và giảm sự phụ thuộc vào từng cá nhân.

Thứ ba là quản trị bằng dữ liệu. Một tổ chức càng lớn càng không thể quản lý bằng trí nhớ hay cảm tính. Mọi quyết định về chuyên môn, nhân sự, khảo thí hay chất lượng giáo dục cần được hỗ trợ bởi dữ liệu cập nhật, chính xác và có khả năng phân tích. Chuyển đổi số không phải là mục tiêu, mà là phương thức để quản trị tốt hơn.

TS Lê Đức Thuận chia sẻ thêm, khi nói đến chuyển đổi số, nhiều người thường đặt ra câu hỏi nên mua phần mềm nào, dùng nền tảng nào hay đầu tư thiết bị gì. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng hơn nên là: Quy trình nào của nhà trường đang gây lãng phí nhiều thời gian nhất? Khâu nào đang làm giáo viên áp lực nhất? Thông tin nào đang bị chia cắt giữa các điểm trường? Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, công nghệ mới phát huy được giá trị.

Một nền tảng cộng tác số có thể giúp hồ sơ được lưu trữ tập trung, kế hoạch chuyên môn được xây dựng đồng thời, các tổ chuyên môn phối hợp theo thời gian thực, Ban Giám hiệu theo dõi tiến độ công việc và ra quyết định trên cùng một nguồn dữ liệu. Điều quan trọng là mọi người cùng làm việc trên một hệ thống, cùng một quy trình và cùng một nguồn dữ liệu.

Cũng theo ông Thuận, nếu chuyển đổi số giúp kết nối dữ liệu thì AI sẽ giúp khai thác giá trị của dữ liệu. Trong vài năm tới, AI sẽ không chỉ là trợ lý của giáo viên. AI sẽ trở thành trợ lý của người quản lý giáo dục.

“AI có thể tổng hợp báo cáo từ nhiều điểm trường trong vài phút; phân tích xu hướng học tập, phát hiện sớm những nhóm học sinh cần hỗ trợ; hỗ trợ xây dựng kế hoạch giáo dục, phân tích khối lượng công việc của đội ngũ, dự báo nhu cầu nhân lực và gợi ý phương án điều hành. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là AI sẽ giúp người lãnh đạo dành nhiều thời gian hơn cho những việc mà máy móc không thể thay thế: lắng nghe giáo viên, đồng hành cùng học sinh, xây dựng văn hóa nhà trường và truyền cảm hứng cho đội ngũ. Bởi suy cho cùng, công nghệ không làm nên một ngôi trường hạnh phúc, con người mới làm được điều đó”, TS Lê Đức Thuận cho hay.

Học sinh một trường mầm non tại Hà Nội. Ảnh: Xuân Quý

TS Lê Đức Thuận nhấn mạnh, cần suy nghĩ tới việc sau sáp nhập, chất lượng quản trị có tốt hơn trước hay không.

“Nếu giáo viên vẫn phải dành quá nhiều thời gian cho thủ tục hành chính, nếu hiệu trưởng vẫn điều hành chủ yếu bằng điện thoại và các nhóm chat, nếu dữ liệu vẫn nằm rải rác ở nhiều nơi, nếu khoảng cách địa lý vẫn tạo ra khoảng cách về chất lượng giáo dục thì chúng ta mới chỉ thay đổi hình thức tổ chức. Chúng ta chưa tạo ra một bước chuyển thực sự về chất lượng quản trị.

Ngược lại, nếu sáp nhập đi cùng với phân quyền hợp lý, chuẩn hóa quy trình, quản trị bằng dữ liệu và ứng dụng hiệu quả các nền tảng số cùng AI, đây sẽ là cơ hội rất lớn để xây dựng những nhà trường hiện đại hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn”, TS Lê Đức Thuận nêu quan điểm.

Ông cho rằng, một ngôi trường có thể lớn hơn sau sáp nhập, nhưng chỉ khi năng lực quản trị lớn lên cùng với quy mô thì cuộc cải cách mới thành công. Nếu quy mô tăng lên mà phương thức quản trị vẫn giữ nguyên, chúng ta chỉ tạo ra một tổ chức lớn hơn thay vì tạo ra một tổ chức mạnh hơn.

Địa phương kiến nghị Bộ GD-ĐT có hướng dẫn cụ thể

Tại Hội nghị Giám đốc Sở GD-ĐT năm 2026 vừa tổ chức, liên quan đến việc sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, nhiều địa phương kiến nghị Bộ GD-ĐT sớm ban hành các hướng dẫn đồng thời tháo gỡ những khó khăn phát sinh.

Giám đốc Sở GD-ĐT Ninh Bình Nguyễn Tiến Dũng kiến nghị Bộ GD-ĐT giữ nguyên định mức giáo viên như hiện nay. Lý do bởi nếu duy trì định mức hiện hành, các địa phương sẽ có cơ sở cân đối ngân sách để thuê giáo viên, đáp ứng yêu cầu giảng dạy. Ngược lại, nếu giảm định mức sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục.

Giám đốc Sở GD-ĐT Ninh Bình Nguyễn Tiến Dũng. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Giám đốc Sở GD-ĐT Ninh Bình cũng đề xuất Bộ sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về công tác sắp xếp đội ngũ cán bộ quản lý sau sáp nhập. Ông cho biết hiện nay, hầu hết các địa phương đều gặp khó khăn trong việc lựa chọn hiệu trưởng khi sáp nhập từ hai hoặc ba trường thành một, bởi các tiêu chí lựa chọn chủ yếu vẫn mang tính định tính, rất khó áp dụng trong thực tiễn. Ninh Bình đang nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của Hà Nội và một số địa phương khác.

Một vướng mắc khác được Giám đốc Sở GD-ĐT Ninh Bình nêu là việc bố trí cấp phó sau sáp nhập. Theo Nghị định số 120/2020/NĐ-CP của Chính phủ, mỗi trường được bố trí 2 phó hiệu trưởng, trường liên cấp được bố trí 3 phó hiệu trưởng. Trong khi đó, Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội quy định các chức vụ lãnh đạo được giữ và giải quyết trong thời hạn 5 năm.

Tuy nhiên, theo các văn bản chỉ đạo gần đây về sắp xếp, sáp nhập trường học, nhiều phó hiệu trưởng sẽ phải bố trí sang các vị trí khác như tổ trưởng chuyên môn, tổ phó chuyên môn hoặc giáo viên. Đến nay, vẫn chưa có văn bản pháp lý đủ rõ để các địa phương yên tâm triển khai đối với số lượng lớn cán bộ quản lý thuộc diện này.

Đối với các vị trí việc làm như kế toán, thủ quỹ, văn thư, ông Dũng cho biết sau khi sáp nhập, Ninh Bình dự kiến giảm khoảng 900 đầu mối, kéo theo khoảng 2.700 vị trí việc làm cần được sắp xếp lại. Đây là bài toán rất khó bởi đội ngũ này đều đang thuộc biên chế. Vì vậy, địa phương đề nghị Bộ GD-ĐT phối hợp với các bộ, ngành liên quan sớm ban hành hướng dẫn cụ thể.

Ngoài ra, Sở GD-ĐT Ninh Bình đề xuất, sau khi các trường được sáp nhập, các điểm trường vẫn cần được tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị tương đương như trước đây. Theo ông Dũng, thực tế tại nhiều địa phương, khi chỉ còn một trường sau sáp nhập, việc đầu tư thường tập trung vào điểm trường chính, trong khi các điểm trường còn lại vẫn cần được bảo đảm nhà đa năng, thư viện và các điều kiện cơ sở vật chất thiết yếu khác để duy trì chất lượng dạy và học.

Giám đốc Sở GD-ĐT Nghệ An Nguyễn Văn Khoa cũng kiến nghị Bộ GD-ĐT sớm ban hành quy định về số lượng cấp phó tại các trường học sau sáp nhập. Theo ông, các địa phương hiện đang khẩn trương triển khai việc sắp xếp trường học và phải hoàn thành trước ngày 30/8. Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn còn nhiều vướng mắc.

Giám đốc Sở GD-ĐT Nghệ An bày tỏ đồng tình với định hướng không quy định quy mô tối đa đối với cơ sở giáo dục, nhưng đề nghị xem xét lại yêu cầu trường mầm non phải có tối thiểu 20 nhóm, lớp.

Ông Khoa cho biết, thực tế tại các địa phương miền núi như Kỳ Sơn của Nghệ An, khoảng cách giữa các trường rất xa, có nơi mất từ 5 - 6 giờ để di chuyển, trong khi mỗi trường lại có hàng chục điểm trường lẻ. Nếu áp dụng quy định tối thiểu 20 nhóm, lớp sau sáp nhập sẽ gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý, đặc biệt đối với bậc học mầm non - nơi công tác chăm sóc, nuôi dưỡng và tổ chức bán trú đòi hỏi phải được theo dõi, quản lý sát sao hằng ngày.

Phó Giám đốc Sở GD-ĐT Lào Cai Đỗ Minh Tâm cho rằng, trong quá trình sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, cần quy định cụ thể về số lượng điểm trường. Theo ông, khi thực hiện sáp nhập, chẳng hạn ba trường thành một, số lượng điểm trường có thể tăng lên. Tuy nhiên, nếu số điểm trường quá lớn sẽ gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý.

Bên cạnh đó, ông đề xuất nghiên cứu quy định mức tối đa đối với quy mô của từng cấp học. Đối với các địa phương trung du, miền núi như Lào Cai, ông Tâm kiến nghị nên quy định cụ thể theo từng cấp học, chẳng hạn: cấp mầm non không quá 30 lớp, cấp THCS không quá 40 lớp và cấp THPT không quá 50 lớp.