Đề xuất đưa chuyện cảng thị cổ Trung Phường vào chương trình giáo dục địa phương

Quang cảnh buổi tọa đàm.

Cần tích hợp di sản vào quy hoạch đô thị

Ngày 15/7, UBND xã Duy Nghĩa phối hợp Văn phòng đại diện Báo Lao Động khu vực miền Trung và Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng tổ chức tọa đàm khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng".

Di tích khảo cổ học cảng Trung Phường.

Trình bày tham luận tại tọa đàm, TS Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng) cho biết, trong lịch sử giao thương hàng hải Đông Nam Á, khu vực cửa Đại Chiêm và lưu vực sông Thu Bồn (tỉnh Quảng Nam cũ, nay là TP Đà Nẵng) giữ vị trí đặc biệt quan trọng trên tuyến giao thương quốc tế nối Đông Á với Đông Nam Á và Ấn Độ Dương.

Với lợi thế nằm ở cửa ngõ hệ thống sông Thu Bồn - Trường Giang, Trung Phường trở thành điểm hội tụ của các tuyến giao thông thủy, đồng thời là đầu mối kết nối vùng duyên hải với không gian nội địa giàu tài nguyên.

Các kết quả nghiên cứu nhiều thập niên qua đều cho thấy, Trung Phường không chỉ là một bến cảng tự nhiên thuận lợi mà còn là bộ phận quan trọng của hệ thống cảng thị Đại Chiêm, thương cảng giữ vai trò cửa ngõ hàng hải của vương quốc Champa và tiếp tục phát huy chức năng trong thời kỳ Đại Việt và các chúa Nguyễn.

Theo TS Hà Thị Sương, hàng loạt phát hiện khảo cổ học tại lưu vực Thu Bồn đã chứng minh sự tồn tại liên tục của một mạng lưới cư trú, sản xuất, tín ngưỡng và giao thương từ văn hóa Sa Huỳnh đến Champa. Những kết quả điều tra khảo cổ năm 2023 tiếp tục khẳng định Trung Phường chính là cửa ngõ hàng hải kết nối mạng lưới kinh tế nội địa với thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, TS Hà Thị Sương cho rằng lâu nay việc nghiên cứu vẫn chủ yếu tiếp cận Trung Phường dưới góc độ khảo cổ hoặc lịch sử thương cảng.

"Bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc khoanh vùng bảo vệ từng di tích riêng lẻ mà cần được tiếp cận theo hướng bảo tồn tổng thể không gian di sản, gắn kết giữa nghiên cứu khảo cổ học, quy hoạch đô thị và phát triển kinh tế - xã hội", TS Hà Thị Sương nhấn mạnh đồng thời cho rằng, khi khu vực Đông Nam Đà Nẵng bước vào giai đoạn phát triển mạnh về hạ tầng và đô thị, nếu thiếu quy hoạch phù hợp sẽ tiềm ẩn nguy cơ tác động đến các tầng văn hóa khảo cổ còn nằm dưới lòng đất. Vì vậy, việc bảo tồn cần được thực hiện theo hướng tích hợp, biến di sản thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển bền vững.

Ông Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng.

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng - Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng - cho hay Trung Phường từng là thương cảng quốc tế sầm uất của Champa trước khi bị bồi lấp và dần nhường vai trò cho Hội An.

Ông Tiếng cũng dẫn nhiều tư liệu lịch sử khẳng định, sự thay đổi dòng chảy của sông Thu Bồn khiến Trung Phường dần biến mất khỏi bản đồ "Con đường tơ lụa trên biển", nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của vùng đất này.

Vì vậy, khai quật khảo cổ chỉ là bước khởi đầu. Để Trung Phường thực sự hồi sinh và tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại, cần làm cho nơi đây trở thành điểm đến của công nghiệp không khói Đà Nẵng.

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng cho rằng, trước mắt cần có giải pháp căn cơ chống sạt lở bờ biển Trung Phường nhằm bảo vệ không gian di sản. Cùng với đó là xây dựng một nhà trưng bày chuyên đề về cảng thị cổ để tái hiện lịch sử giao thương, giới thiệu các tuyến hải thương, các địa danh, di tích và đời sống cư dân xưa, qua đó hình thành một điểm đến văn hóa hấp dẫn.

Gìn giữ di sản từ giáo dục thế hệ trẻ

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Hữu Hưng - Hiệu trưởng Trường THPT Hồ Nghinh (xã Duy Nghĩa) - đánh giá, giá trị của Trung Phường không chỉ nằm ở những tư liệu lịch sử mà còn được minh chứng qua hệ thống hiện vật khảo cổ còn lưu giữ đến ngày nay. Nhiều đợt khảo sát đã phát hiện gốm sứ Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, hệ thống giếng Chăm và lớp cư dân bản địa, âu thuyền, nền "phố", bàu Trung Phường...

Cổng làng Trung Phường. Ảnh: Ban tổ chức.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Hữu Hưng kiến nghị cần sớm tổ chức khảo sát, khai quật khảo cổ chuyên sâu; xây dựng hồ sơ khoa học, số hóa tư liệu; đầu tư hạ tầng phục vụ tham quan, kết nối Trung Phường với các tuyến du lịch Hội An - Mỹ Sơn và phát triển du lịch cộng đồng.

Đặc biệt, ông Nguyễn Hữu Hưng đã đề xuất đưa câu chuyện cảng thị cổ Trung Phường vào chương trình giáo dục địa phương giảng dạy ở cấp THCS trên địa bàn xã Duy Nghĩa.

Ông Nguyễn Hữu Hưng, Hiệu trưởng Trường THPT Hồ Nghinh nêu ý kiến tại tọa đàm.

"Cảng thị cổ Trung Phường là một trường hợp tiêu biểu của những đô thị, thương cảng bị thiên nhiên vùi lấp và lịch sử thành văn bỏ quên, nhưng vẫn sống bền bỉ trong địa danh, ký ức và lòng đất... Bảo tồn Trung Phường, vì thế, vừa là gìn giữ bản sắc và giáo dục truyền thống cho thế hệ sau, vừa là tạo động lực cho phát triển du lịch bền vững của địa phương", ông Hưng nhấn mạnh.