Đề xuất đưa SCIC thành 'siêu' quỹ đầu tư Nhà nước

Các chuyên gia đề xuất trao quyền chủ động mua bán, cơ cấu danh mục đầu tư và chịu trách nhiệm theo hiệu quả cho SCIC. Ảnh: SCIC.

Tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức mới đây, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết sau hơn 3 thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng DNNN đã giảm từ hơn 12.000 đơn vị đầu những năm 1990 xuống còn 695 đơn vị vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Năm ngoái, quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, Cục đánh giá quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn còn nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu.

Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra. Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Cần cơ chế bảo vệ người dám làm

Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước cho rằng tiến độ tái cơ cấu DNNN thời gian qua còn chậm do nhiều nguyên nhân, trong đó nổi lên là hạn chế về năng lực thực thi.

Theo ông, bên cạnh những yếu tố khách quan, nguyên nhân chủ quan đáng chú ý là tâm lý e ngại trách nhiệm, sợ sai, sợ làm không đúng quy định pháp luật.

"Chúng ta còn có nhiều tầng nấc quản lý và chưa phân cấp, phân quyền triệt để, dẫn đến đây là chỗ dựa cho những người có tâm lý sợ sai, chuyển sang việc xin ý kiến, xin phê chuẩn để đảm bảo an toàn trong thực hiện. Những điều này dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ cơ hội, chậm quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp", ông nói.

Bộ Tài chính đã trình dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại doanh nghiệp Nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn. Ảnh: Tiền Phong.

Theo lãnh đạo Cục, trong thời gian tới cần ưu tiên tháo gỡ 3 nút thắt lớn. Đầu tiên, phải thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi, khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai minh bạch và không vụ lợi.

Thứ hai, đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý việc tái cơ cấu DNNN, đặc biệt là trong định giá tài sản.

Cuối cùng, cần phân cấp mạnh hơn gắn với cơ chế kiểm tra giám sát sau thay vì xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi thực hiện.

Ông Tuấn cho biết Bộ Công an đang chủ trì xây dựng và trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân, cũng như các hoạt động liên quan đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việc nghị quyết này được ban hành sẽ tạo thêm công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng đã trình Thủ tướng dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại DNNN để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp Nhà nước và doanh nghiệp có vốn Nhà nước. Đồng thời, Bộ đang xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tạo thuận lợi hơn cho quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp trong thời gian tới.

Xử lý dứt điểm các tồn đọng trước khi tái cơ cấu

Theo TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp Nhà nước và khu vực kinh tế Nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79.

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước, ông Hiếu nhấn mạnh trước hết cần tập trung xử lý dứt điểm 3 nhóm vấn đề lớn gồm tồn đọng về tài chính và đất đai; nâng cao chất lượng quản trị và đổi mới cách thức tái cơ cấu theo cơ chế thị trường.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Nhà nước đang tồn tại hàng loạt vướng mắc kéo dài nhiều năm, đặc biệt liên quan đến vốn, tài chính và đất đai. Đây là những "nút thắt" khiến quá trình tiếp nhận, tái cơ cấu hay cổ phần hóa gặp nhiều khó khăn.

"Điều quan trọng nhất là phải làm sạch bảng cân đối của doanh nghiệp, minh bạch về tài chính, dự án và đất đai. Khi hiện trạng được làm rõ thì quá trình tái cơ cấu mới có thể diễn ra thuận lợi", ông nói.

TS Phan Đức Hiếu đề xuất nhanh chóng nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư Nhà nước. Ảnh: Tiền Phong.

Để tháo gỡ, TS Phan Đức Hiếu đề xuất Bộ Tài chính rà soát toàn bộ những khó khăn, vướng mắc của doanh nghiệp Nhà nước và nghiên cứu ban hành một nghị quyết chuyên đề nhằm xử lý dứt điểm các tồn đọng. Những nội dung thuộc thẩm quyền Quốc hội thì trình Quốc hội, thuộc Chính phủ thì trình Chính phủ, còn thuộc bộ, ngành thì chủ động sửa đổi, với lộ trình và thời hạn cụ thể.

Ưu tiên tiếp theo là cải thiện chất lượng quản trị doanh nghiệp Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh.

TS Phan Đức Hiếu đánh giá việc Việt Nam đã có bản dịch chính thức Bộ nguyên tắc quản trị doanh nghiệp của OECD là nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, không phải mọi nguyên tắc đều có thể áp dụng nguyên trạng, mà cần lựa chọn những nội dung phù hợp với điều kiện trong nước.

Đối với quá trình sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước, TS Phan Đức Hiếu cho rằng cách làm hiện nay vẫn thiên về hành chính và chưa tận dụng được cơ chế thị trường.

Theo ông, việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải phụ thuộc vào nhu cầu thị trường. Giá trị doanh nghiệp cuối cùng do nhà đầu tư quyết định dựa trên kỳ vọng về cơ hội kinh doanh, chứ không chỉ dựa trên giá trị tài sản được định giá.

Từ đó, ông đề xuất nhanh chóng nâng cấp Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư Nhà nước hoạt động theo mô hình chuyên nghiệp như các quỹ đầu tư trên thị trường, đúng tinh thần của Nghị quyết 79.

Theo ông, toàn bộ doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối nên được chuyển về SCIC quản lý. Đơn vị này cần được trao quyền chủ động mua bán, cơ cấu danh mục đầu tư và chịu trách nhiệm theo hiệu quả đầu ra, thay vì phải thực hiện hàng loạt thủ tục hành chính như hiện nay.