Đề xuất loạt cơ chế mới thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia 2026 - 2035

Dự thảo Nghị định không chỉ hợp nhất các chương trình mà còn thiết kế lại cách phân bổ, sử dụng nguồn lực, cơ chế hỗ trợ sản xuất, đầu tư công trình quy mô nhỏ và đánh giá kết quả, đồng thời phân định rõ hơn trách nhiệm giữa trung ương và địa phương.

Một chương trình, nhiều nhóm nhiệm vụ

Theo Bộ Tài chính, việc xây dựng Nghị định nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 46/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) thống nhất giai đoạn 2026-2035.

Chương trình mới được hình thành trên cơ sở tích hợp 4 CTMTQG trước đây (phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển). Tuy nhiên, việc tích hợp được xác định không theo cách cộng cơ học các chương trình, mà phải kế thừa những cơ chế còn phù hợp, sắp xếp lại theo mục tiêu, lĩnh vực và kết quả cần đạt, đồng thời bảo đảm không làm giảm các quyền lợi hợp pháp của đối tượng thụ hưởng.

Dự thảo Nghị định được thiết kế gồm 7 chương, 54 điều và 8 phụ lục. Nội dung Chương trình được tổ chức theo các nhóm mục tiêu, nhiệm vụ, gắn với trách nhiệm của các cơ quan quản lý ngành và địa phương.

Đề xuất loạt cơ chế mới thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia 2026 - 2035. Ảnh minh họa

Có 7 nhóm nhiệm vụ chính được xác định gồm: Quy hoạch, phát triển hạ tầng thiết yếu và nâng cao chất lượng nông thôn; thực hiện chuẩn nghèo đa chiều quốc gia, xây dựng nông thôn mới; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, việc làm và nâng cao thu nhập; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; bảo tồn và phát triển văn hóa; chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; quản lý, xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu dùng chúng, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.

Dự thảo cũng quy định việc quản lý, theo dõi và đánh giá Chương trình theo kết quả đầu ra, gắn với hệ thống chỉ tiêu và trách nhiệm của cơ quan thực hiện.

Dự thảo cũng quy định xây dựng cơ sở dữ liệu chung phục vụ quản lý Chương trình. Bộ Tài chính được giao xây dựng, quản lý hệ thống và cơ sở dữ liệu về nguồn lực, kế hoạch, ngân sách, phân bổ, giải ngân, thanh toán, quyết toán. Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng, quản lý cơ sở dữ liệu về Chương trình. Các bộ quản lý ngành có trách nhiệm cập nhật, kết nối dữ liệu chuyên ngành.

Phân quyền mạnh hơn cho địa phương

Một trong những thay đổi lớn của dự thảo là tăng quyền chủ động cho chính quyền địa phương đi cùng trách nhiệm giải trình.

Theo Bộ Tài chính, địa phương được chủ động quyết định phân bổ chi tiết, điều chỉnh nguồn lực trong phạm vi được cấp có thẩm quyền giao; lựa chọn nội dung, mô hình, phương thức tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế; xác định các dự án đầu tư xây dựng đặc thù; tổ chức lựa chọn, phê duyệt và quản lý các dự án hỗ trợ phát triển sản xuất cùng những nhiệm vụ khác thuộc thẩm quyền.

Việc phân quyền đồng thời gắn với yêu cầu công khai, minh bạch, cập nhật dữ liệu, giám sát của cộng đồng, trách nhiệm người đứng đầu và cơ chế kiểm tra, thu hồi kinh phí, xử lý vi phạm.

Bộ Tài chính cho biết đã rà soát từng nội dung phân quyền, phân cấp và thẩm quyền giao cho HĐND, UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã và cơ quan chuyên môn, bảo đảm phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, pháp luật về ngân sách nhà nước, đầu tư công và các pháp luật chuyên ngành liên quan.

Việc thực hiện các nhiệm vụ được phân quyền, phân cấp không làm phát sinh thêm tổ chức bộ máy, biên chế; các cơ quan, đơn vị sử dụng tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực hiện có để triển khai.

Cùng với phân quyền, dự thảo thiết kế lại cơ chế phân bổ và sử dụng nguồn lực. Các nội dung được quy định gồm huy động, lồng ghép nguồn lực; lập, phân bổ và điều chỉnh kế hoạch; vốn đối ứng; định mức chi; thanh toán, quyết toán; tín dụng chính sách và các nguồn vốn hợp pháp khác.

Địa phương được chủ động hơn trong phân bổ, điều chỉnh và tổ chức thực hiện trong phạm vi nguồn lực được giao. Với những nội dung chưa có định mức, dự thảo có cơ chế xử lý riêng; đồng thời quy định rõ những khoản chi từ ngân sách trung ương không được sử dụng cho Chương trình.

Hỗ trợ sản xuất theo nhiều cách, quản lý đầu ra

Dự thảo dành một nhóm cơ chế riêng cho hỗ trợ phát triển sản xuất, với 4 hình thức gồm hỗ trợ liên kết theo chuỗi giá trị, hỗ trợ sản xuất cộng đồng, hỗ trợ theo nhiệm vụ và hỗ trợ sản xuất đặc thù.

Các quy định tập trung vào đối tượng thụ hưởng, điều kiện hỗ trợ, lựa chọn dự án, nội dung và mức hỗ trợ, vốn đối ứng, hồ sơ, tổ chức thực hiện, quản lý tài sản hình thành từ hỗ trợ, kiểm tra và thu hồi kinh phí. Các biểu mẫu, hình thức hỗ trợ được cụ thể hóa tại phụ lục của dự thảo.

Địa phương được quy định chi tiết cách thức triển khai phù hợp thực tế nhưng không được đặt thêm điều kiện hoặc thành phần hồ sơ ngoài quy định. Theo Bộ Tài chính, cách làm này nhằm hạn chế phát sinh thủ tục trong quá trình thực hiện.

Đối với các công trình xây dựng quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản có sự tham gia của cộng đồng, dự thảo cũng đề xuất cơ chế đơn giản hóa thủ tục, đồng thời vẫn yêu cầu bảo đảm chất lượng, an toàn, công khai và giám sát của cộng đồng.

Một nội dung khác được chú trọng là thanh toán, quyết toán. Dự thảo quy định cơ chế đơn giản hóa hồ sơ đối với một số khoản hỗ trợ trực tiếp và nhiệm vụ, dự án thực hiện theo hình thức giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu hoặc khoán, nhằm rút ngắn thời gian xử lý nhưng vẫn bảo đảm đúng đối tượng, đúng mục đích và có trách nhiệm giải trình.

Về tổ chức quản lý, dự thảo xác định Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan thường trực giúp việc Ban Chỉ đạo Trung ương; Bộ Tài chính chủ trì tổng hợp, cân đối, phân bổ ngân sách trung ương và quản lý nguồn lực; các Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Y tế, Giáo dục và Đào tạo, Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Dân tộc và Tôn giáo thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực được phân công.

Tuy nhiên, mô hình tổ chức Ban Chỉ đạo Trung ương và bộ máy giúp việc là nội dung còn có ý kiến khác nhau. Bộ Dân tộc và Tôn giáo đề nghị các bộ liên quan sử dụng đơn vị chuyên môn hoặc bộ phận hiện có làm đầu mối tham mưu, không làm phát sinh đầu mối quản lý nhà nước và không tăng biên chế. Bộ Tài chính cho rằng nội dung này thuộc phạm vi kiện toàn Ban Chỉ đạo và bộ máy giúp việc đã được Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, tham mưu để báo cáo Thủ tướng quyết định.